Họ hàng nhận thầu việc chung — sửa nhà thờ họ, đổ bê tông đường làng, làm cổng xóm — là chuyện rất thường ở nông thôn Việt, và không sai nếu người quyết không phải người thân của bên nhận thầu, có ít nhất một báo giá khác để so, và việc nghiệm thu do người khác làm. Chuyện hỏng thường không ở lúc giao việc, mà ở chỗ cả họ, cả xóm không ai được biết vì sao chọn người đó và làm đến đâu thì gọi là xong.
Bài này đi qua một việc chung điển hình từ lúc góp tiền tới lúc nghiệm thu, chỉ ra chỗ xung đột lợi ích hay chui vào, và cách làm để cả họ yên lòng.
Vì sao người trong họ hay nhận thầu
Ở làng, người làm thợ xây, thợ mộc, chủ xưởng vật liệu thường là con cháu trong họ, trong xóm. Giao cho họ có cái lợi thật: biết rõ người, dễ nhắc nhở, nhiều khi họ còn bớt tiền công vì "làm cho nhà mình". Chọn thợ ngoài, người làng lại sợ bị "chém giá", làm ẩu rồi bỏ đi.
Nhưng khi người nhận thầu cũng là con, là em, là cháu của trưởng họ hay trưởng ban vận động, mọi chuyện rối lên. Câu hỏi "giá thế có đắt không", "sao không gọi thêm thợ khác" trở thành câu hỏi nhạy cảm: hỏi ra là như nghi ngờ cả một nhánh họ.
Những chỗ xung đột lợi ích hay chui vào
| Khâu | Chuyện hay gặp | Vì sao đáng để ý |
|---|---|---|
| Đề xuất làm | Người đề xuất sửa cũng là người sẽ nhận thầu | Có lợi khi việc được làm, và làm to |
| Ra dự toán | Nhà thầu tự ra dự toán, không ai kiểm | Người làm định giá cho chính mình |
| Chọn thợ | Người chọn là cha, anh của thợ | Tình thân quyết thay cả họ |
| Phát sinh | Làm giữa chừng báo thêm tiền, không ai duyệt | Chi phí đội lên mà không qua ai |
| Nghiệm thu | Người thân của thợ đứng ra nghiệm thu | Ngại chê, bỏ qua lỗi |
| Bảo hành | Hỏng sau vài tháng, không ai dám nhắc | "Người nhà cả", khó đòi |
Ví dụ giả định: sửa mái nhà thờ họ
Thử hình dung: mái nhà thờ họ dột, cả họ góp tiền sửa. Ông trưởng họ có con trai làm thợ xây. Anh con trai ra dự toán, ông trưởng họ đọc trong buổi họp họ, mọi người gật. Làm xong, có người bàn tán giá cao, có người thấy ngói không cùng loại đã bàn. Không ai nói thẳng, nhưng tới lần góp tiếp theo, nhiều nhà góp ít hẳn.
Cùng việc ấy, làm cách khác:
- Trong buổi họp họ, ông trưởng họ nói trước rằng anh Hùng, con trai ông, làm thợ và muốn nhận việc này; vì là con mình nên ông xin không quyết phần chọn thợ, nhờ chú Ba và anh Tư đứng ra.
- Chú Ba và anh Tư mời thêm hai thợ khác xem mái và báo giá.
- Cả ba báo giá được đọc trong buổi họp hoặc gửi trong nhóm nhắn tin của họ: vật liệu gì, công bao nhiêu, làm bao lâu.
- Họ chọn anh Hùng vì giá hợp lý và bảo hành một năm. Ai cũng thấy lý do.
- Khi làm xong, chú Ba và anh Tư nghiệm thu, chụp ảnh mái trước và sau, báo lại cả họ.
Anh Hùng vẫn nhận được việc. Khác là lần này anh được chọn đàng hoàng, và ông trưởng họ giữ được tiếng.
Nguyên tắc cho việc chung có người nhà nhận thầu
Tách người đề xuất, người chọn, người nghiệm thu
Ba vai này không nên dồn vào một người hoặc một nhà. Đây là nguyên tắc tách vai cơ bản, có bài riêng trong danh mục Khai báo & minh bạch. Ở quy mô một họ hay một xóm, chỉ cần ba người khác nhau là đủ.
Có ít nhất hai báo giá
Không cần đấu thầu như công trình lớn. Chỉ cần thêm một thợ khác xem và báo giá. Báo giá thứ hai không phải để loại người nhà, mà để cả họ biết giá thế là hợp lý.
Ghi rõ phạm vi việc từ đầu
Làm những gì, vật liệu loại nào, bao lâu xong, bảo hành bao lâu. Ghi ra giấy, đọc cho mọi người, giữ một bản. Phạm vi rõ thì phát sinh sau dễ xét.
Phát sinh phải qua người duyệt
Việc sửa nhà cũ thường có phát sinh thật. Thống nhất từ đầu: phát sinh trên mức nhỏ thì thợ báo, người được giao duyệt, rồi mới làm.
Nghiệm thu bằng mắt người ngoài
Người nghiệm thu không có quan hệ gần với thợ. Chụp ảnh trước và sau, báo kết quả cho mọi người đã góp.
Đường làng, cổng xóm: thêm tiền nhà nước thì thêm quy định
Với công trình ở thôn xóm có phần ngân sách nhà nước hỗ trợ, ngoài tiền dân góp, việc lựa chọn nhà thầu và quản lý tiền phải theo quy định của chính quyền xã và pháp luật về đầu tư, đấu thầu như Luật Đấu thầu 2023. Ở mức nguyên lý: chọn nhà thầu phải bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch; người có quan hệ gần với nhà thầu không nên tham gia đánh giá. Chi tiết thủ tục nên hỏi cán bộ phụ trách ở xã, không tự áp.
Với phần tiền dân tự góp, quy định thường là do hội nghị thôn, xóm thống nhất. Nguyên tắc vẫn là công khai thu, công khai chi, và người có lợi riêng thì đứng ngoài phần quyết.
Khi đã lỡ giao việc cho người nhà mà không qua bước nào
Nhiều việc đã làm theo lối cũ. Không cần làm lại, nhưng có thể chữa:
- Công khai lại toàn bộ chi phí, kèm ảnh công trình.
- Mời một người ngoài, có chuyên môn, xem lại chất lượng.
- Từ lần sau, áp dụng hai báo giá và ba vai tách nhau.
- Nếu có người thắc mắc, trả lời bằng giấy tờ, không bằng "người nhà cả mà".
Áp dụng được ngay
- Ở buổi họp họ, họp xóm tới, đề nghị thống nhất một quy tắc ngắn: việc chung trên mức nhỏ phải có hai báo giá; người có người nhà dự làm thì không chọn, không nghiệm thu.
- Câu nói mẫu khi người nhà mình muốn nhận việc: "Cháu nhà mình muốn nhận, nên mình xin đứng ngoài phần chọn thợ, nhờ các bác các chú chọn giúp."
- Ghi phạm vi việc ra một tờ giấy: làm gì, vật liệu gì, bao lâu, bảo hành bao lâu.
- Chụp ảnh trước và sau mỗi công trình chung, gửi vào nhóm nhắn tin của họ hoặc xóm.
- Câu hỏi tự soát: "Nếu thợ này không phải người nhà, mình có duyệt khoản phát sinh này không?"
Câu hỏi thường gặp
Người trong họ nhận thầu sửa nhà thờ họ có được không?
Được, nếu người quyết chọn thợ không phải người thân của thợ, có ít nhất một báo giá khác để so và việc nghiệm thu do người khác làm. Như vậy người nhà được chọn đàng hoàng và cả họ thấy rõ lý do.
Làm sao để việc chung trong họ minh bạch mà không mất lòng?
Thống nhất quy tắc chung từ trước, áp cho mọi người chứ không nhắm ai: hai báo giá, tách người đề xuất, người chọn, người nghiệm thu, và công khai chi phí kèm ảnh. Quy tắc chung giúp không ai phải đứng ra nghi ngờ một nhánh họ cụ thể.
Có cần đấu thầu cho việc nhỏ ở làng không?
Với tiền dân tự góp, không cần đấu thầu như công trình lớn, chỉ cần thêm một báo giá để so. Với công trình có ngân sách nhà nước, việc chọn nhà thầu phải theo quy định của chính quyền xã và pháp luật về đấu thầu; nên hỏi cán bộ phụ trách.
Phát sinh chi phí khi sửa chữa xử lý thế nào?
Thống nhất từ đầu rằng phát sinh trên mức nhỏ phải được thợ báo và người được giao duyệt trước khi làm. Ghi phạm vi việc ra giấy từ đầu giúp phân biệt phát sinh thật với việc làm thêm không cần thiết.
Ai nên nghiệm thu công trình chung?
Người không có quan hệ gần với thợ, tốt nhất là người có chút hiểu biết về xây dựng. Họ xem chất lượng so với phạm vi đã ghi, chụp ảnh trước và sau và báo lại cho mọi người đã góp tiền.
