Tư lợi là mưu lợi riêng cho mình hoặc người thân trong lúc đang giữ một vai trò được người khác giao: việc của công ty, quỹ của lớp, tiền của họ, lòng tin của khách. Ích kỷ là một thái độ sống, chỉ nghĩ cho mình; tham nhũng là khái niệm pháp lý hẹp hơn, dành cho người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Một người có thể ích kỷ mà không tư lợi, và có thể tư lợi mà chưa tới mức tham nhũng.
Ba chữ này hay bị dùng lẫn trong lúc cãi nhau. Tách chúng ra giúp mình gọi đúng tên một việc, và gọi đúng tên thì mới biết nên xử lý thế nào: nhắc nhau, đặt quy tắc, hay đưa ra cơ quan có thẩm quyền.
Tư lợi theo nghĩa đời thường và theo góc của wiki này
Trong tiếng Việt, "tư" là riêng, "lợi" là cái được. Từ điển giải thích tư lợi là lợi ích riêng, thường hiểu theo nghĩa xấu: mưu cầu lợi riêng. Nếu chỉ dừng ở đó thì ai đi làm kiếm lương cũng là tư lợi, vì ai cũng muốn được trả công. Cách hiểu đó quá rộng, nên chẳng giúp được gì.
Wiki này dùng nghĩa hẹp và hữu ích hơn: tư lợi là khi một người đang đứng ở chỗ phải lo cho lợi ích của người khác, nhưng lại dùng chính chỗ đứng đó để lấy phần cho mình. Ba yếu tố đi cùng nhau:
- Có một vai trò được giao. Người mua hàng cho công ty, thủ quỹ lớp, trưởng ban xây dựng nhà thờ họ, người quản trị nhóm mạng xã hội, bác sĩ đang khám cho bệnh nhân.
- Có lợi ích riêng chen vào. Tiền, quà, việc làm cho người nhà, danh tiếng, một ân huệ sau này.
- Lợi ích riêng lấy đi phần của người đã giao việc. Công ty mua đắt hơn, quỹ lớp tiêu vào chỗ không cần, bệnh nhân nhận lời khuyên lệch.
Thiếu yếu tố thứ nhất, mình chỉ đang lo cho mình, chuyện của mình. Một chủ tiệm tạp hoá bán lời là đang kinh doanh, không ai giao cho họ trông tiền của người khác. Nhưng khi chính người chủ tiệm đó nhận làm thủ quỹ cho hội phụ huynh và mua đồ cho lớp ở tiệm mình với giá cao hơn chợ, họ bước vào vùng tư lợi.
Ích kỷ, tư lợi, tham nhũng: đặt cạnh nhau
| Ích kỷ | Tư lợi | Tham nhũng | |
|---|---|---|---|
| Thuộc loại gì | Tính cách, thái độ | Hành vi trong một vai trò | Khái niệm pháp lý |
| Ai có thể mắc | Bất kỳ ai | Bất kỳ ai đang được giao việc, giao tiền, giao lòng tin | Người có chức vụ, quyền hạn |
| Điểm mấu chốt | Chỉ nghĩ cho mình, ít để ý người khác | Dùng vai trò để lấy lợi riêng trên phần của người giao việc | Lợi dụng chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi |
| Ví dụ giả định | Ăn hết phần bánh ngon trong buổi liên hoan | Thủ quỹ nhóm đặt tiệc ở quán nhà mình mà không nói | Người có thẩm quyền cấp phép đòi tiền mới ký |
| Thường xử lý bằng | Góp ý, chuyện cá nhân | Quy tắc nhóm, khai báo, tách vai, kỷ luật nội bộ | Pháp luật, cơ quan có thẩm quyền |
Bảng cho thấy ba chữ không xếp thành thang nặng nhẹ đơn thuần. Ích kỷ là chuyện tính nết, có khi chỉ làm người khác khó chịu. Tư lợi là chuyện vai trò: người rất hào phóng trong đời riêng vẫn có thể tư lợi khi cầm tiền chung, vì họ thấy "giúp em họ có việc làm" là tốt bụng. Tham nhũng là tư lợi rơi vào đúng chỗ pháp luật đã khoanh lại: người có chức vụ, quyền hạn, lợi dụng chính chức vụ, quyền hạn đó.
Vì sao tư lợi không đồng nghĩa với ích kỷ
Thử hình dung: anh Tâm là người tốt bụng, ai nhờ gì cũng giúp. Anh được công ty giao chọn đơn vị in ấn cho hội nghị. Anh chọn xưởng của cậu em vợ, giá nhỉnh hơn hai chỗ khác, chất lượng ngang nhau. Anh không lấy đồng nào. Anh chỉ nghĩ: "Em nó mới mở xưởng, mình đỡ nó một tay." Anh Tâm không ích kỷ. Nhưng công ty giao cho anh việc chọn đơn vị tốt nhất cho công ty, và anh đã để tình thân quyết thay. Đó là dạng tư lợi phổ biến nhất ngoài đời: lợi riêng không vào túi mình mà vào túi người mình thương.
Vì sao tư lợi không đồng nghĩa với tham nhũng
Pháp luật Việt Nam định nghĩa tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Phạm vi này có giới hạn rõ. Thủ quỹ lớp, người gom mua chung trong nhóm Zalo, trưởng nhóm du lịch bạn bè không có "chức vụ, quyền hạn" theo nghĩa của luật. Họ vẫn có thể tư lợi, và nhóm vẫn mất lòng tin như thường. Ngược lại, gọi mọi chuyện tư lợi nhỏ là "tham nhũng" thì vừa sai khái niệm, vừa làm câu chuyện nặng nề không cần thiết, khiến người trong cuộc chỉ muốn chối thay vì sửa.
Ranh giới chính xác của tham nhũng và các biện pháp phòng ngừa trong luật được bàn ở bài về Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 trong cùng danh mục.
Kiếm lời không phải tư lợi
Một hiểu lầm hay gặp: cứ thấy ai được lợi là nghi. Người bán hàng có lãi, người môi giới nhận phí, người thợ tính tiền công, người viết bài nhận nhuận bút. Tất cả đều là lợi ích riêng, và đều chính đáng khi người kia biết và đồng ý. Cái làm nên tư lợi không phải là "có lợi", mà là lợi đó đi ngược với bổn phận mình đang gánh và người kia không được biết.
Ví dụ giả định: chị Lan bán mỹ phẩm online, giới thiệu sản phẩm của mình cho khách. Khách biết chị là người bán. Đó là kinh doanh. Nhưng nếu chị Lan đồng thời là quản trị viên một nhóm "review mỹ phẩm khách quan", và chị âm thầm xoá bài chê sản phẩm mình bán, thì chị đang dùng vai trò người giữ nhóm để lấy lợi cho cửa hàng riêng. Cùng một người, cùng một món hàng, khác nhau ở chỗ đứng.
Năm hình dạng hay gặp của tư lợi
- Chọn người nhà, người quen khi đang chọn thay cho người khác: nhà cung cấp, ứng viên, nhà thầu sửa đình làng.
- Nhận "cảm ơn" từ phía bên kia: lại quả của nhà cung cấp, quà của người đang chờ mình duyệt hồ sơ.
- Dùng của chung cho việc riêng: xe công ty chở đồ nhà, điểm thưởng vé máy bay công tác dùng cho kỳ nghỉ gia đình mà quy định không cho.
- Dùng thông tin có được nhờ vai trò: biết trước kế hoạch mở chi nhánh rồi đi mua đất quanh đó.
- Dùng quyền nhỏ để lấy ân huệ: người giữ lịch khám xếp người quen lên trước, người giữ danh sách đăng ký giữ chỗ cho bạn mình.
Không cái nào trong năm dạng trên cần đến chức danh lớn. Chính vì vậy tư lợi là chuyện của mọi người, không chỉ của "người có quyền".
Ba vùng: hợp lý, vùng xám, tư lợi
Ngoài đời, ít việc đen trắng ngay từ đầu. Cách chia ba vùng dưới đây giúp mình bình tĩnh nhìn một tình huống trước khi phán.
| Vùng | Dấu hiệu | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Hợp lý | Không có lợi riêng chen vào, hoặc lợi riêng đã được nói rõ và người giao việc đồng ý | Trưởng phòng giới thiệu bạn cũ đi phỏng vấn, nói rõ quan hệ, không ngồi hội đồng chấm |
| Vùng xám | Có lợi riêng có thể chen vào, chưa rõ đã ảnh hưởng hay chưa; cần khai báo hoặc hỏi | Thủ quỹ lớp đề xuất đặt bánh ở tiệm của chị gái mình, giá ngang chỗ khác |
| Tư lợi | Dùng vai trò để lấy lợi riêng trên phần của người khác, thường kèm giấu giếm | Người mua hàng nhận tiền "hoa hồng" riêng từ nhà cung cấp, công ty không biết |
Điều đáng chú ý: ví dụ ở vùng xám có thể trở về vùng hợp lý chỉ bằng một câu nói ("Tiệm này của chị mình, mọi người xem báo giá hai chỗ rồi quyết nhé"), và có thể trượt sang vùng tư lợi chỉ bằng một lần im lặng. Phần lớn chuyện tư lợi ngoài đời bắt đầu không phải bằng ý đồ xấu, mà bằng một lần thấy "chuyện nhỏ, nói ra làm gì".
Vì sao người tử tế vẫn tư lợi mà không nhận ra
Các nhà nghiên cứu hành vi như Max Bazerman và Ann Tenbrunsel gọi hiện tượng này là điểm mù đạo đức: khi mình được lợi từ việc không thấy, mình thật sự không thấy. Người trong cuộc hiếm khi nghĩ "mình đang tư lợi". Họ nghĩ "mình giúp người quen", "giá cũng gần bằng", "ai mà chẳng thế". Phần giải thích kỹ cơ chế này nằm ở danh mục Vì sao người tốt vẫn trượt. Ở đây chỉ cần nhớ một điều thực dụng: đừng dựa vào cảm giác "mình trong sạch" để đánh giá chính mình; hãy dựa vào câu hỏi "người giao việc cho mình mà biết hết thì có thấy ổn không".
Áp dụng được ngay
- Liệt kê các vai trò mình đang giữ trong tuần này: ở công ty, ở lớp của con, ở họ, ở chung cư, trong nhóm bạn. Viết ra giấy. Nhiều người ngạc nhiên vì mình đang "cầm" nhiều việc của người khác hơn mình tưởng.
- Với mỗi vai trò, hỏi một câu: trong việc này, có ai thân với mình đang được lợi hoặc thiệt không? Nếu có, đó là chỗ cần để mắt.
- Tập một câu nói mẫu khi có lợi riêng chen vào: "Chỗ này là của người nhà em, em nói trước để mọi người cân nhắc, em không quyết phần này."
- Khi nghe người khác bị gọi là "tư lợi", thử xếp việc đó vào ba vùng ở trên trước khi kết luận. Nhiều chuyện chỉ là vùng xám chưa được nói ra.
- Cách khai báo cho đúng, nói với ai và khi nào nên đứng ngoài, xem danh mục Khai báo & minh bạch.
Câu hỏi thường gặp
Tư lợi là gì?
Tư lợi là mưu lợi riêng cho mình hoặc người thân khi đang giữ một vai trò được người khác giao, như mua hàng cho công ty hay giữ quỹ lớp. Điểm mấu chốt là lợi riêng lấy đi phần của người đã tin giao việc, và thường đi kèm việc không nói ra.
Tư lợi khác ích kỷ như thế nào?
Ích kỷ là thái độ chỉ nghĩ cho mình, ai cũng có thể có trong đời riêng. Tư lợi là hành vi gắn với một vai trò: người rất rộng rãi vẫn có thể tư lợi khi chọn nhà cung cấp là người nhà trong lúc đang chọn thay cho công ty.
Tư lợi có phải là tham nhũng không?
Không hẳn. Tham nhũng theo pháp luật Việt Nam là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Tư lợi rộng hơn: thủ quỹ lớp hay người gom mua chung có thể tư lợi dù không có chức vụ nào.
Kinh doanh có lãi có phải là tư lợi không?
Không. Kiếm lời trong việc kinh doanh của chính mình, khi khách biết mình là người bán, là lợi ích chính đáng. Nó chỉ thành tư lợi khi mình đang giữ vai trò lo cho người khác mà lại lấy phần cho mình mà họ không biết.
Làm sao biết mình có đang tư lợi không?
Hỏi: người giao việc cho mình mà biết hết mọi chi tiết thì có thấy ổn không. Nếu câu trả lời là "chắc họ không vui", hãy nói rõ với họ hoặc rút khỏi quyết định đó trước khi làm.
