Ai cũng tưởng mình công bằng, nhưng khi có phần lợi trong chuyện đang phân xử, cách ta hiểu "công bằng" lặng lẽ nghiêng về phía mình. Hiện tượng này gọi là thiên vị có lợi cho mình (self-serving bias). Linda Babcock và George Loewenstein (1997) cho thấy trong thương lượng, mỗi bên thật lòng tin rằng phần công bằng nằm gần mình hơn — và chính niềm tin thật lòng đó làm hai bên khó gặp nhau.
Thiên vị có lợi cho mình là gì
Đây không phải là cố tình đòi phần hơn. Người đòi phần hơn biết mình đang đòi. Thiên vị có lợi cho mình tinh vi hơn: ta thật sự nhìn sự việc theo cách có lợi cho mình, rồi gọi cách nhìn đó là "công bằng". Khi đã tin như vậy, người không đồng ý với mình trông như người tham lam hoặc thiếu hiểu biết.
Trong chuyện tư lợi, hiện tượng này quan trọng vì rất nhiều vai trò đòi ta làm người phân xử trong khi bản thân có phần: thủ quỹ chia chi phí chuyến đi mà mình cũng đi, trưởng nhóm chia việc mà mình cũng nhận việc, người lớn trong họ phân xử chuyện đất giữa các nhà trong đó có nhà mình.
Thí nghiệm thương lượng của Babcock và Loewenstein
Bài tổng hợp "Explaining Bargaining Impasse: The Role of Self-Serving Biases" của Babcock và Loewenstein đăng trên Journal of Economic Perspectives năm 1997, kể lại một loạt thí nghiệm của nhóm nghiên cứu. Thiết kế tiêu biểu: hai người tham gia đóng vai nguyên đơn và bị đơn trong một vụ đòi bồi thường tai nạn giao thông giả định. Cả hai đọc cùng một bộ hồ sơ. Trước khi thương lượng, mỗi người đoán xem toà sẽ xử bồi thường bao nhiêu, và nói mức nào họ thấy là công bằng. Đoán sát với mức thật thì được thưởng thêm.
Dù đọc cùng hồ sơ và có động lực đoán đúng, người đóng vai nguyên đơn đoán mức bồi thường cao hơn hẳn người đóng vai bị đơn. Khoảng cách giữa hai dự đoán càng lớn, cặp đó càng dễ thương lượng thất bại. Nói cách khác: bế tắc không đến từ việc ai cũng gian, mà từ việc ai cũng tin mình đúng.
Hai biến thể đáng nhớ từ các nghiên cứu của nhóm:
- Biết vai sau khi đọc hồ sơ. Khi người tham gia chỉ được biết mình là bên nào sau khi đã đọc xong hồ sơ, khoảng cách dự đoán và tỉ lệ bế tắc giảm rõ. Nghĩa là thiên vị chen vào ngay từ lúc tiếp nhận thông tin: biết mình đứng bên nào thì đọc khác đi.
- Nghĩ về điểm yếu của bên mình. Yêu cầu người tham gia viết ra điểm yếu trong lập luận của chính bên mình giúp giảm thiên vị. Trong khi đó, chỉ giải thích cho họ hiểu thế nào là thiên vị thì không giúp mấy: họ đồng ý rằng thiên vị có tồn tại, nhưng cho rằng bên kia mới bị.
Ở nhà cũng vậy: phần việc của ai nhiều hơn
Michael Ross và Fiore Sicoly (1979) hỏi riêng từng người trong các cặp vợ chồng về phần đóng góp của mình trong việc nhà: nấu ăn, dọn dẹp, chăm con, tạo mâu thuẫn. Cộng ước lượng của hai người lại, tổng thường vượt quá trọn phần. Mỗi người nhớ rõ việc mình làm hơn việc người kia làm, nên thật lòng thấy mình gánh nhiều hơn.
Áp sang nhóm làm việc hay nhóm bạn: người tổ chức chuyến đi thấy công mình lớn nên "ăn chênh" một chút là phải; người cùng đi thấy ai cũng góp sức, chẳng ai đáng hưởng hơn. Cả hai đều thật lòng.
Những chỗ đời thường hay gặp
| Tình huống | Cách nhìn nghiêng về mình | Vùng |
|---|---|---|
| Thủ quỹ chia tiền chuyến đi, chọn cách chia theo đầu người dù mình ở phòng tốt hơn | "Chia đều là công bằng nhất" | Vùng xám — nên đưa nhóm chọn cách chia |
| Trưởng nhóm chia việc, tự nhận phần dễ thấy công | "Mình chịu trách nhiệm chung nên làm phần báo cáo" | Vùng xám — nên hỏi ý nhóm |
| Người lớn trong họ phân xử ranh đất giữa các nhà, có nhà mình | "Mình nắm chuyện cũ rõ nhất" | Nên rút lui khỏi vai phân xử |
| Người tổ chức gom mua chung tự tính công bằng một khoản trong giá | "Mình mất công thì phải có phần" | Hợp lý nếu nói rõ trước; tư lợi nếu giấu |
| Người góp vốn ít công sức, nhiều tiền đòi chia theo tiền; người góp công đòi chia theo công | Mỗi bên chọn chuẩn có lợi cho mình | Nên thoả thuận bằng văn bản từ đầu |
Vì sao không tự sửa được bằng cách "cố công bằng"
Như thí nghiệm cho thấy, biết về thiên vị không làm ta hết thiên vị. Lý do là thiên vị không nằm ở bước "chọn phần hơn", mà ở bước nhìn và nhớ: ta chú ý hơn tới chứng cứ có lợi, nhớ rõ hơn công sức của mình. Đến lúc cân nhắc "thế nào là công bằng", nguyên liệu đầu vào đã nghiêng sẵn. Đây là cùng họ hàng với mù có động cơ — bài trước trong danh mục này.
Ngoài ra còn hiện tượng các nhà tâm lý gọi là "điểm mù về thiên vị": ta dễ thấy người khác thiên vị hơn thấy chính mình. Đó là lý do câu "mình khách quan mà" gần như không bao giờ đáng tin khi mình có phần trong việc.
Cách đặt luật chơi để bớt thiên vị
Nghiên cứu gợi ý mấy cách làm có cơ sở hơn lời tự nhắc:
- Định cách chia trước khi biết ai được gì. Giống biến thể "biết vai sau khi đọc hồ sơ": nhóm thống nhất cách chia chi phí, chia việc, chia lợi nhuận ngay từ đầu, khi chưa ai biết mình sẽ ở phòng nào, nhận phần nào.
- Người có phần không làm trọng tài. Trong họ, trong nhóm, chọn người không có lợi ích trực tiếp để phân xử; người có phần trình bày ý kiến như một bên.
- Bắt buộc viết điểm yếu của bên mình. Trước khi đòi một mức chia, mỗi bên viết ra hai lý do bên kia có thể đúng.
- Viết ra, đừng nhớ. Ghi công việc, chi phí, đóng góp khi phát sinh; trí nhớ là chỗ thiên vị làm việc mạnh nhất.
Áp dụng được ngay
- Câu hỏi đổi bên. Trước khi đưa ra cách chia nào, hỏi: "Nếu mình ở vị trí của người được ít nhất, mình có chấp nhận cách này không?"
- Viết hai điểm yếu. Trong tranh luận đang có, viết ra hai điểm yếu trong lập luận của chính mình. Nếu không viết được điểm nào, khả năng cao mình đang thiên vị.
- Câu nói mẫu khi mình có phần: "Chuyện này nhà em cũng có phần, nên em xin nói ý kiến thôi, để anh chị khác quyết."
- Chốt luật chia cho lần sau. Nếu nhóm hay đi chung, góp quỹ chung, đề nghị ghi một đoạn ngắn về cách chia chi phí và công sức, chốt khi chưa có chuyến nào cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Thiên vị có lợi cho mình là gì?
Đó là xu hướng nhìn, nhớ và đánh giá sự việc theo cách có lợi cho mình, rồi thật lòng coi đó là công bằng. Nó khác việc cố ý đòi phần hơn. Vì người trong cuộc tin mình đúng, hiện tượng này làm thương lượng dễ bế tắc.
Nghiên cứu của Babcock và Loewenstein năm 1997 cho thấy gì?
Trong thí nghiệm thương lượng giả định, hai bên đọc cùng hồ sơ nhưng dự đoán mức bồi thường khác nhau theo vai của mình. Khoảng cách càng lớn thì càng dễ bế tắc. Khi người tham gia chỉ biết vai sau khi đọc hồ sơ, hoặc phải nghĩ về điểm yếu của bên mình, thiên vị giảm.
Biết mình có thiên vị thì có hết thiên vị không?
Thường là không. Trong các thí nghiệm, giải thích về thiên vị không giúp nhiều vì người ta cho rằng bên kia mới bị. Thay đổi cách làm, như định luật chia trước hoặc để người không có phần làm trọng tài, hiệu quả hơn.
Vì sao vợ chồng hay thấy mình làm việc nhà nhiều hơn?
Nghiên cứu của Ross và Sicoly năm 1979 cho thấy mỗi người nhớ rõ việc mình làm hơn việc người kia làm. Cộng ước lượng của hai người lại thường vượt quá trọn phần. Cả hai đều thật lòng, chỉ là trí nhớ nghiêng về mình.
Khi mình có phần trong chuyện cần phân xử thì nên làm gì?
Nên nói rõ mình có phần và nhường vai quyết định cho người không có lợi ích trực tiếp. Mình vẫn có thể trình bày ý kiến như một bên. Nếu chuyện liên quan tài sản lớn như đất đai, góp vốn, nên hỏi luật sư.
