Ca dao tục ngữ Việt về lợi và nghĩa không chê chuyện kiếm lợi, mà đặt nó dưới chữ nghĩa: được lợi mà mất nghĩa thì coi là thiệt. Những câu quen thuộc như "Trọng nghĩa khinh tài", "Tham thì thâm", "Đói cho sạch, rách cho thơm", "Cha chung không ai khóc" cho thấy người xưa cân hai chữ này rất kỹ, và cũng thấy rõ những chỗ tình thân dễ lấn vào việc chung. Đọc lại chúng hôm nay giúp nói chuyện liêm chính bằng tiếng nói quen thuộc của chính người Việt.
Tục ngữ, thành ngữ, ca dao: phân biệt nhanh
Trong cách dùng hằng ngày, người ta hay gọi chung là "ca dao tục ngữ". Các nhà nghiên cứu văn học dân gian phân biệt rõ hơn:
- Tục ngữ: câu nói ngắn, thường có vần, đúc kết một kinh nghiệm hay một nhận xét về đời sống, đứng được một mình như một lời khuyên hay một phán đoán. Ví dụ: "Tham thì thâm".
- Thành ngữ: cụm từ cố định, chưa thành một nhận định trọn vẹn, dùng như một chữ trong câu. Ví dụ: "tham bát bỏ mâm", "được voi đòi tiên".
- Ca dao: lời thơ dân gian, phần lớn theo thể lục bát, giàu cảm xúc, thường gắn với hát. Ví dụ: "Của mình thì giữ bo bo, / Của người thì thả cho bò nó ăn."
Tài liệu tham khảo cơ bản cho người muốn tra cứu là cuốn Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan, in lần đầu giữa thập niên 1950 và tái bản nhiều lần. Văn học dân gian truyền miệng nên một câu thường có nhiều dị bản; khi trích, nên dùng bản phổ biến và đừng khẳng định chỉ một cách nói là "đúng".
Bản đồ các câu về lợi – nghĩa
Có thể xếp các câu quen thuộc theo năm nhóm ý. Mỗi câu chính đều có bài riêng trong danh mục này.
| Nhóm ý | Câu tiêu biểu | Điều câu đó nói |
|---|---|---|
| Đặt nghĩa trên lợi | "Trọng nghĩa khinh tài" | Khi phải chọn, giữ đạo lý quan hệ hơn giữ của |
| Răn lòng tham | "Tham thì thâm", "tham bát bỏ mâm", "được voi đòi tiên" | Lòng tham thường làm mất nhiều hơn được |
| Giữ mình khi thiếu | "Đói cho sạch, rách cho thơm", "Giấy rách phải giữ lấy lề" | Nghèo không phải lý do để mất nết |
| Của chung | "Cha chung không ai khóc", "Của mình thì giữ bo bo, của người thì thả cho bò nó ăn" | Của chung dễ bị bỏ mặc, bị coi nhẹ |
| Người nhà, người quen | "Một người làm quan cả họ được nhờ", "Nhất thân nhì quen", "Ăn cây nào rào cây ấy" | Tình thân và lòng trung thành dễ lẫn vào việc chung |
Nhìn bảng này dễ thấy: nhóm câu về người nhà, người quen không phải lời khuyên, mà là lời quan sát. "Một người làm quan cả họ được nhờ" không bảo ai nên làm thế; nó mô tả một thực tế mà người nói có thể tự hào, có thể mỉa mai, tuỳ giọng.
Người xưa không chê lợi, chỉ chê lợi bất chính
Một hiểu lầm hay gặp: văn hoá cũ coi khinh chuyện tiền bạc. Thật ra ca dao tục ngữ có rất nhiều câu thực tế về làm ăn, buôn bán, tích cóp — "Buôn có bạn, bán có phường", "Có làm thì mới có ăn". Người buôn bán, thợ thủ công, nông dân đều coi kiếm lợi bằng sức mình là chuyện chính đáng.
Chỗ người xưa răn là lợi có được bằng cách làm mất nghĩa: lấy của người, phụ lòng người, quay lưng với người đã giúp mình. Câu "Của thiên trả địa" — của cải phi nghĩa rồi cũng đi mất — phản ánh niềm tin dân gian rằng lợi bất chính không bền. Đây gần với cách wiki này phân biệt: kiếm lời trong việc của mình không phải tư lợi; tư lợi là dùng vai trò được giao để lấy phần của người khác.
Gốc Nho giáo và lớp dân gian
Cặp chữ "nghĩa – lợi" có gốc sâu trong tư tưởng Nho giáo. Sách Luận ngữ ghi lời Khổng Tử: "Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi" — người quân tử hiểu ở chỗ nghĩa, kẻ tiểu nhân hiểu ở chỗ lợi. Sách Mạnh Tử mở đầu bằng cuộc đối thoại Mạnh Tử khuyên vua Lương Huệ Vương đừng hỏi "lợi cho nước ta thế nào", mà nên nói chuyện nhân nghĩa.
Qua nhiều thế kỷ học chữ Hán và khoa cử, các ý này thấm vào tiếng Việt thành những câu như "trọng nghĩa khinh tài", "kiến nghĩa bất vi vô dũng dã" (thấy việc nghĩa mà không làm là không có dũng khí). Nhưng lớp tục ngữ thuần Việt thì thực tế hơn, ít giảng giải hơn: "Tham thì thâm", "Đói cho sạch, rách cho thơm". Lớp này nói bằng hình ảnh đời thường — cái bát, cái mâm, tờ giấy, mùi thơm — nên dễ nhớ và dễ dùng.
Khi tục ngữ "cãi nhau"
Tục ngữ không phải bộ luật thống nhất. Có những cặp câu kéo về hai phía:
- "Trọng nghĩa khinh tài" đứng cạnh "Có tiền mua tiên cũng được" — một câu đặt nghĩa lên trên, một câu thừa nhận sức mạnh của đồng tiền.
- "Ăn cây nào rào cây ấy" (trung thành với nơi mình hưởng lợi) đứng cạnh những lời răn phải công bằng với người ngoài.
- "Nhất thân nhì quen" (quan sát rằng quen biết là lợi thế) đứng cạnh "Một bồ cái lý không bằng một tí cái tình" — câu thứ hai có thể đọc như lời khen tình người, cũng có thể đọc như lời than về chuyện lý lẽ thua quan hệ.
Sự "cãi nhau" này là bình thường: dân gian ghi lại nhiều kinh nghiệm, kinh nghiệm thì có lúc ngược nhau. Khi dùng tục ngữ để bàn chuyện xung đột lợi ích, nên dùng chúng như cửa ngõ vào câu chuyện, không như phán quyết cuối cùng.
Cẩn thận với những câu "nghe như ca dao"
Không phải câu nào có vần, có hình ảnh cũng là tục ngữ Việt. Ví dụ câu "Ăn của người thì mềm miệng, cầm của người thì ngắn tay" rất hay được trích khi nói chuyện nhận quà, nhưng câu này vốn là thành ngữ Trung Quốc, được dịch sang tiếng Việt. Dùng được, nhưng nên nói rõ gốc. Tương tự, nhiều "danh ngôn" về tiền và nghĩa trên mạng được gán cho người nổi tiếng mà không có nguồn; không chắc thì đừng trích.
Áp dụng được ngay
- Chọn một câu làm "câu của nhóm". Một tổ, một ban phụ huynh có thể đặt câu "Cha chung không ai khóc" ở đầu quy tắc nhóm, kèm một dòng "nên nhóm mình chia rõ ai giữ, ai kiểm". Câu quen dễ được nhớ hơn điều khoản.
- Dùng tục ngữ để mở lời, không để kết tội. Khi cần góp ý, "Ông bà mình nói cha chung không ai khóc, nên mình chia nhau người giữ sổ, người kiểm nhé" nhẹ hơn nhiều so với "anh làm vậy là sai".
- Tự soát bằng một câu. Trước một quyết định có lợi riêng chen vào, hỏi: "Việc này mình kể lại được bằng câu 'trọng nghĩa khinh tài' không, hay phải giải thích vòng vo?"
- Tra trước khi trích. Muốn trích ca dao trong bài viết, bài phát biểu, hãy tra trong tuyển tập uy tín như sách của Vũ Ngọc Phan, và ghi gốc nếu câu đến từ tiếng Hán.
Câu hỏi thường gặp
Ca dao tục ngữ nào nói về lợi và nghĩa?
Những câu quen thuộc gồm "Trọng nghĩa khinh tài", "Tham thì thâm", "Đói cho sạch, rách cho thơm", "Cha chung không ai khóc", "Ăn cây nào rào cây ấy", "Nhất thân nhì quen" và "Một người làm quan cả họ được nhờ". Chúng xoay quanh chuyện đặt nghĩa trên lợi, răn lòng tham, giữ mình và của chung.
Tục ngữ khác ca dao thế nào?
Tục ngữ là câu nói ngắn đúc kết kinh nghiệm, đứng được một mình như một nhận định. Ca dao là lời thơ dân gian, phần lớn thể lục bát, giàu cảm xúc, thường gắn với hát. Trong đời thường người ta hay gọi chung là ca dao tục ngữ.
Người xưa có coi kiếm tiền là xấu không?
Không. Tục ngữ có nhiều câu thực tế về làm ăn, buôn bán. Điều người xưa răn là lợi có được bằng cách làm mất nghĩa, như lấy của người hay phụ lòng người đã giúp mình.
"Ăn của người thì mềm miệng, cầm của người thì ngắn tay" có phải tục ngữ Việt không?
Không, đây vốn là thành ngữ Trung Quốc được dịch sang tiếng Việt. Câu nói về việc nhận quà khiến người nhận khó nói thẳng, khó làm đúng. Dùng được nhưng nên ghi rõ gốc.
Nên tra ca dao tục ngữ ở đâu cho chính xác?
Cuốn Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan là tài liệu cơ bản, tái bản nhiều lần. Văn học dân gian có nhiều dị bản, nên dùng bản phổ biến và không khẳng định chỉ một cách nói là đúng.
