Điểm mù đạo đức là những chỗ ta làm điều sai mà không nhận ra mình đang đứng trước một lựa chọn đạo đức. Trong cuốn Blind Spots (2011), Max Bazerman và Ann Tenbrunsel cho rằng phần lớn sai phạm của người bình thường không đến từ ý xấu, mà từ việc khía cạnh đạo đức "phai đi" khỏi quyết định. Cách sửa vì vậy không phải là giảng thêm đạo đức, mà là sắp xếp việc để khía cạnh đó hiện lại đúng lúc.
Cuốn sách và hai tác giả
Blind Spots: Why We Fail to Do What's Right and What to Do about It do Max H. Bazerman và Ann E. Tenbrunsel viết, xuất bản năm 2011. Cả hai nghiên cứu về ra quyết định và đạo đức trong tổ chức. Cuốn sách tổng hợp nhiều năm nghiên cứu của chính họ và đồng nghiệp, dưới một tên chung: đạo đức có giới hạn (bounded ethicality). Ý tưởng mượn từ khái niệm "lý trí có giới hạn" trong kinh tế học: con người không tính toán hoàn hảo, và cũng không nhìn thấy hết mặt đạo đức của việc mình làm.
Điểm khác của cuốn sách so với nhiều sách đạo đức khác: nó ít bàn "đúng hay sai", mà bàn "vì sao người biết đúng sai vẫn làm sai". Đây chính là câu hỏi của danh mục này.
Phai nhạt đạo đức: khi câu hỏi đạo đức biến mất
Khái niệm trung tâm là ethical fading — phai nhạt đạo đức, do Tenbrunsel và David Messick đưa ra trong một bài năm 2004. Khi đứng trước một quyết định, ta thường xếp nó vào một khung: đây là chuyện kinh doanh, chuyện kỹ thuật, chuyện thủ tục, hay chuyện đạo đức. Khi đã xếp vào khung "chuyện kinh doanh", các câu hỏi về công bằng, về lòng tin, về người bị thiệt lặng lẽ rơi ra ngoài.
Thử hình dung: chị Hà phụ trách mua văn phòng phẩm cho một công ty nhỏ. Em họ chị mở cửa hàng văn phòng phẩm. Trong đầu chị, việc chọn nhà cung cấp là "chuyện giá và giao hàng": em giao nhanh, quen biết nên tin được. Chị không hề thấy mình đang đứng trước một quyết định có xung đột lợi ích. Không phải chị cố giấu, mà khung "chuyện mua hàng" đã làm câu hỏi "người nhà mình có lợi không, công ty có biết không" phai đi.
Ngôn ngữ góp phần lớn vào việc phai nhạt. Gọi khoản tiền nhà cung cấp trả riêng là "chi phí quan hệ", gọi việc nâng giá là "tối ưu biên lợi nhuận", gọi việc bỏ qua kiểm tra là "linh hoạt" — mỗi chữ đẩy quyết định ra khỏi khung đạo đức.
Hai phần trong mỗi người: "muốn" và "nên"
Bazerman và cộng sự (từ một bài năm 1998) phân biệt hai phần trong mỗi người khi ra quyết định: phần muốn (want self) — cảm xúc, ham lợi trước mắt; và phần nên (should self) — lý trí, nguyên tắc, mục tiêu dài hạn. Hai phần này thắng thế ở những thời điểm khác nhau:
| Thời điểm | Phần nào mạnh hơn | Điều thường xảy ra |
|---|---|---|
| Trước khi việc đến (dự đoán) | Phần "nên" | Ta tin chắc mình sẽ từ chối quà, sẽ khai báo, sẽ công bằng |
| Ngay lúc việc đến (hành động) | Phần "muốn" | Áp lực thời gian, ngại mất lòng, lợi trước mắt đẩy ta làm khác |
| Sau khi việc đã qua (nhớ lại) | Phần "nên" quay lại, nhưng sửa ký ức | Ta nhớ mình đã cân nhắc kỹ hơn, hoặc việc đó "cũng không sai lắm" |
Chuỗi "dự đoán – hành động – nhớ lại" giải thích vì sao ta luôn thấy mình tốt hơn hành vi thật: lúc dự đoán thì lý tưởng, lúc nhớ lại thì tô đẹp, chỉ khoảnh khắc ở giữa là lệch. Và vì ký ức được sửa, lần sau ta lại dự đoán quá tốt về mình.
Những điểm mù hay gặp trong chuyện tư lợi
Mù có động cơ
Không thấy sai phạm khi mình được lợi từ việc không thấy. Đây là điểm mù quan trọng đến mức có bài riêng trong danh mục này.
Mù với hại gián tiếp
Ta phán xét nhẹ hơn khi thiệt hại đi qua một khâu trung gian. Trưởng nhóm tự nâng giá thì thấy rõ là sai; nhưng nếu giao cho một "đơn vị dịch vụ" quen nâng giá giúp, rồi nhận lại một phần, nhiều người cảm thấy mình ít dính líu hơn. Thực chất hậu quả như nhau.
Mù với sai phạm tăng dần
Ta dễ chấp nhận thay đổi nhỏ từng chút hơn thay đổi lớn một lần. Đây là phần nối sang bài dốc trơn.
Mù vì kết quả tốt
Ta hay đánh giá một quyết định theo kết quả. Nếu chọn nhà cung cấp người quen mà hàng tốt, ta coi như việc chọn không có vấn đề. Nhưng cách ra quyết định vẫn có xung đột lợi ích; kết quả tốt lần này chỉ là may.
Cách làm điểm mù hiện ra
Bazerman và Tenbrunsel không khuyên "cố gắng tốt hơn". Họ khuyên thay đổi cách ra quyết định để phần "nên" có mặt đúng lúc. Áp vào đời thường, có thể làm mấy việc sau:
- Dự đoán phần "muốn". Trước một việc nhạy cảm, đừng chỉ hỏi "mình sẽ làm gì", mà hỏi "lúc đó mình sẽ bị kéo về phía nào, vì sao". Biết trước lực kéo thì dễ đứng vững hơn.
- Đặt tên đạo đức cho quyết định. Thêm một dòng vào mỗi quyết định mua hàng, tuyển người: "Ai có quan hệ với bên được chọn?". Chỉ một dòng đó kéo quyết định về khung đạo đức.
- Quyết định trước, không quyết tại chỗ. Quy tắc về quà, về người nhà nên có trước khi việc đến, vì lúc đó phần "nên" đang mạnh.
- Nhìn cách ra quyết định, không chỉ nhìn kết quả. Khi rút kinh nghiệm, hỏi cả "lần này đúng quy trình không", kể cả khi kết quả tốt.
Giới hạn của cách nhìn này
Cách nhìn "điểm mù" có ưu điểm là không phán xét: nó coi sai phạm là chuyện của tình huống và nhận thức, không phải của "người xấu". Nhưng cũng cần cẩn thận. Không phải sai phạm nào cũng do mù. Có lúc người ta thấy rõ và vẫn chọn làm. Ngoài ra, cuốn sách viết từ nghiên cứu trong môi trường tổ chức ở phương Tây; khi áp vào chuyện quà Tết, chuyện họ hàng ở Việt Nam, cần thêm hiểu biết về văn hoá — phần này có ở danh mục Ca dao & văn hoá lợi – nghĩa. Sách dẫn nhiều thí nghiệm; một số kết quả tâm lý học từ giai đoạn đó đã được kiểm tra lại, nên khi đọc nên ưu tiên các ý có nhiều nguồn ủng hộ.
Áp dụng được ngay
- Thêm một dòng vào mẫu. Trong mẫu đề xuất mua hàng, tuyển người hay chọn đối tác của nhóm mình, thêm dòng: "Người đề xuất có quan hệ gì với bên được chọn không?"
- Viết trước quy tắc của mình. Hôm nay, lúc chưa có việc gì, viết ba câu: mình nhận quà loại nào, không nhận loại nào, gặp người nhà trong việc thì báo ai.
- Đổi tên cho đúng. Nghe thấy "chi phí quan hệ", "linh hoạt", "lộc" trong một quyết định, hỏi lại: "Nói thẳng ra thì khoản này là gì?"
- Soát một quyết định cũ có kết quả tốt. Chọn một lần gần đây mọi chuyện ổn. Hỏi: cách ra quyết định có xung đột lợi ích nào bị bỏ qua không?
Câu hỏi thường gặp
Blind Spots của Bazerman và Tenbrunsel nói về điều gì?
Cuốn sách xuất bản năm 2011 giải thích vì sao người bình thường, biết đúng sai, vẫn làm điều sai mà không nhận ra. Hai tác giả gọi đó là đạo đức có giới hạn. Họ khuyên thay đổi cách ra quyết định để khía cạnh đạo đức hiện ra đúng lúc, thay vì chỉ nhắc nhau sống tốt.
Phai nhạt đạo đức là gì?
Phai nhạt đạo đức là khi khía cạnh đạo đức của một quyết định biến khỏi tầm nhìn, vì ta xếp nó vào khung khác như chuyện kinh doanh hay thủ tục. Khái niệm do Tenbrunsel và Messick đưa ra năm 2004. Ngôn ngữ nói giảm, nói tránh góp phần lớn vào hiện tượng này.
Vì sao ta luôn nghĩ mình sẽ làm đúng nhưng lúc đó lại làm khác?
Vì lúc dự đoán, phần lý trí và nguyên tắc chiếm ưu thế, còn lúc hành động thì cảm xúc và lợi trước mắt mạnh hơn. Sau đó ký ức lại được sửa cho đẹp. Cách khắc phục là đặt quy tắc từ trước và dự đoán cả lực kéo mình sẽ gặp.
Kết quả tốt có chứng minh quyết định không có vấn đề không?
Không. Một quyết định có xung đột lợi ích vẫn có thể cho kết quả tốt nhờ may mắn. Đánh giá theo kết quả làm ta mù với cách ra quyết định sai, và lần sau có thể không may như vậy.
Điểm mù đạo đức có phải là lời bào chữa cho sai phạm không?
Không. Hiểu điểm mù giúp thiết kế cách làm việc tốt hơn, không xoá trách nhiệm của người làm. Không phải sai phạm nào cũng do mù; có lúc người ta thấy rõ mà vẫn chọn làm. Mỗi người vẫn chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
