Người trung thực vẫn gian một chút vì ta muốn cùng lúc có hai thứ: một ít lợi thêm và cảm giác mình vẫn là người tử tế. Nghiên cứu của Nina Mazar, On Amir và Dan Ariely đăng năm 2008 gọi đó là "giữ hình ảnh bản thân": phần lớn người tham gia khai gian, nhưng chỉ gian vừa đủ để không phải tự nhận mình là kẻ gian. Kết quả này hữu ích để hiểu tư lợi đời thường, nhưng một phần của nó đã không lặp lại được, nên cần đọc cho đúng mức.
Thí nghiệm năm 2008 làm gì
Bài báo "The Dishonesty of Honest People: A Theory of Self-Concept Maintenance" đăng trên Journal of Marketing Research năm 2008. Ý tưởng chung của các thí nghiệm khá đơn giản. Người tham gia nhận một tờ bài tập gồm nhiều ô số, mỗi ô phải tìm hai số cộng lại đúng bằng 10. Thời gian có hạn, giải được ô nào thì được trả tiền ô đó.
Ở nhóm đối chứng, người làm nộp bài cho người chấm. Ở nhóm "tự khai", người làm tự đếm số ô mình giải được, huỷ tờ bài đi rồi báo con số. Không ai kiểm được. So hai nhóm, các nhà nghiên cứu thấy nhóm tự khai báo cao hơn, tức là có gian. Nhưng điểm đáng chú ý nằm ở mức gian: người ta không khai tối đa, dù khai tối đa cũng chẳng bị phát hiện. Đa số chỉ cộng thêm một ít.
Nếu con người chỉ tính lời lỗ kiểu "được bao nhiêu, bị bắt thì mất bao nhiêu", người tự khai lẽ ra phải khai hết cỡ. Họ không làm vậy. Các tác giả giải thích: ngoài tiền, người ta còn giữ một thứ khác là hình ảnh về chính mình. Gian quá tay thì hình ảnh đó vỡ. Gian một chút thì vẫn tự kể được câu chuyện "mình đâu có gian, chỉ làm tròn lên thôi".
Thuyết "giữ hình ảnh bản thân" nói gì
Thuyết này có tên tiếng Anh là self-concept maintenance. Nói nôm: trong mỗi người có một chiếc cân. Một bên là cái lợi thêm, bên kia là cảm giác "mình là người tử tế". Ta nhận phần lợi tới chừng nào chiếc cân chưa nghiêng hẳn về phía "mình là người xấu".
Hai yếu tố làm vạch giới hạn đó xê dịch:
- Mức dễ biện minh. Hành vi càng dễ kể lại bằng lời nhẹ nhàng ("làm tròn", "mượn tạm", "ai cũng thế") thì người ta càng đi xa hơn mà không thấy áy náy.
- Mức chú ý tới chuẩn mực ngay lúc đó. Khi chuẩn đạo đức đang hiện rõ trong đầu, khoảng "gian vừa đủ" co lại. Khi đầu óc đang mải chuyện khác, khoảng đó giãn ra.
Điều này khớp với kinh nghiệm đời thường. Người giữ quỹ lớp hiếm khi rút hẳn một khoản lớn. Chuyện hay gặp hơn là lấy giá mua cao hơn một chút ở chỗ người quen, gộp một bữa nước riêng vào hoá đơn chung, hay "tạm ứng" mà quên ghi. Mỗi việc đều nhỏ, đều có lời giải thích sẵn.
Đổi sang thẻ thì gian nhiều hơn
Một biến thể được trích nhiều: thay vì trả tiền mặt ngay, người tham gia nhận thẻ (token), rồi đi vài bước sang chỗ khác đổi thẻ lấy tiền. Kết quả trong bài 2008 là nhóm nhận thẻ khai gian nhiều hơn nhóm nhận tiền trực tiếp.
Lý giải: thẻ đặt thêm một bước giữa hành vi và đồng tiền. Khoảng cách đó đủ để cái lợi trông "không giống tiền", và việc lấy thêm trông ít giống lấy cắp hơn. Trong đời sống, các "thẻ" có rất nhiều dạng:
- Điểm thưởng tích luỹ từ chuyến công tác của công ty, dồn vào tài khoản cá nhân.
- Phiếu mua hàng, mã giảm giá nhà cung cấp gửi riêng cho người phụ trách mua.
- Văn phòng phẩm, mực in, giấy của cơ quan mang về cho con học.
- Lượt xe, suất ăn, phòng khách sạn "dư ra" trong đoàn đi chung.
Không món nào là tiền mặt. Vì vậy ít người thấy mình đang lấy của chung. Đây cũng là lý do nhiều quy tắc nội bộ ghi rõ: điểm thưởng, phiếu quà, hàng mẫu cũng được tính như một lợi ích, phải khai như tiền.
Phần nào đã không lặp lại được
Đây là chỗ cần nói thẳng, vì bài 2008 thường bị kể như chân lý.
Thí nghiệm "nhớ lại Mười Điều Răn"
Trong bài gốc, một nhóm được yêu cầu nhớ và viết lại Mười Điều Răn trước khi làm bài, và nhóm này gần như không gian. Kết quả đó được trích rất rộng như bằng chứng rằng "chỉ cần nhắc chuẩn mực là người ta bớt gian". Năm 2018, Bruno Verschuere cùng nhiều cộng sự thực hiện một nghiên cứu lặp lại quy mô lớn, nhiều phòng thí nghiệm ở nhiều nước cùng làm theo một quy trình đăng ký trước. Kết quả: hiệu ứng "nhớ lại Mười Điều Răn" không lặp lại được. Nhóm được nhắc chuẩn mực không gian ít hơn một cách đáng tin cậy.
Một nghiên cứu khác bị rút
Một nghiên cứu khác có Ariely đồng tác giả, công bố năm 2012, cho rằng ký cam kết trung thực ở đầu tờ khai (thay vì cuối tờ) làm người ta khai trung thực hơn. Năm 2021, bài này bị rút vì dữ liệu của một phần nghiên cứu có vấn đề. Kết quả của bài đó vì vậy không nên dùng làm căn cứ.
Vậy còn lại gì
Phần quan sát chung — người ta thường gian ít chứ không gian hết cỡ, và lợi ích càng xa tiền mặt thì càng dễ lấy thêm — vẫn được dùng nhiều trong giảng dạy đạo đức kinh doanh. Nhưng không nên viết như thể mọi con số, mọi biến thể trong bài 2008 đều chắc chắn. Cách đọc an toàn: coi đây là một mô hình giải thích hợp lý, có giá trị để tự soát, chứ không phải công thức đo lòng người.
| Ý trong bài 2008 | Tình trạng hiện nay | Nên dùng thế nào |
|---|---|---|
| Người ta gian một chút, không gian tối đa | Được trích rộng, phù hợp nhiều quan sát khác | Dùng để hiểu vì sao sai phạm thường nhỏ và lặp lại |
| Lợi ích dạng thẻ, điểm thưởng làm gian nhiều hơn | Hợp lý, được nhắc nhiều; nên dè dặt về mức độ | Coi phiếu, điểm, hàng mẫu như tiền khi khai báo |
| Nhớ lại Mười Điều Răn làm giảm gian lận | Không lặp lại được (Verschuere và cs., 2018) | Không dựa vào lời nhắc đạo đức đơn thuần |
| Ký cam kết ở đầu tờ khai (bài 2012) | Bài bị rút năm 2021 | Không dùng làm căn cứ |
Bài học cho chuyện tư lợi đời thường
Bỏ phần đã đổ, ý tưởng cốt lõi vẫn giúp được việc. Nếu sai phạm thường nằm trong khoảng "vừa đủ để vẫn thấy mình tốt", thì cách giữ mình không phải là tự nhủ "mình là người tốt" — chính câu đó lại là chỗ dựa cho việc lấy thêm một chút. Cách hiệu quả hơn là thu hẹp khoảng đó bằng cấu trúc.
- Bớt chỗ tự khai không ai kiểm. Quỹ chung có hai người cùng xem sổ. Hàng nhập kho có người nhận khác người đặt.
- Kéo lợi ích về gần tiền. Ghi rõ phiếu quà, điểm thưởng, hàng mẫu là lợi ích, có giá trị, thuộc về ai.
- Giảm lời biện minh có sẵn. Khi quy tắc viết rõ "mua của người nhà thì báo trước", câu "mình chọn chỗ quen cho nhanh" mất chỗ đứng.
Các cơ chế cụ thể như khai báo, tách vai, hai người ký được bàn kỹ ở danh mục Khai báo & minh bạch. Ở đây chỉ cần nhớ: người tốt vẫn trượt, nên cách phòng là thiết kế việc sao cho người tốt khỏi phải gồng.
Đừng dùng nghiên cứu này để nghi ngờ mọi người
Có một cách đọc sai: "ai cũng gian một chút, vậy không tin ai được". Bài 2008 không nói vậy. Nó nói ngược lại: phần lớn người ta có ý thức về chuẩn mực, và chính ý thức đó giữ họ không gian nhiều. Vấn đề chỉ là ý thức ấy có kẽ hở ở những chỗ mập mờ.
Một nhóm phụ huynh, một tổ văn phòng hay một ban quản trị toà nhà đặt quy tắc minh bạch không phải vì nghi nhau. Họ đặt để không ai phải ở vào chỗ mập mờ đó, và để khi có ai hỏi, mọi người đều có giấy tờ trả lời được. Nói như vậy khi đề xuất quy tắc giúp nhóm nhận nó dễ hơn nhiều so với câu "phòng khi có người gian".
Áp dụng được ngay
- Liệt kê "thẻ" của mình. Viết ra những lợi ích không phải tiền mặt mà vai trò hiện tại mang lại: điểm thưởng, phiếu quà, hàng mẫu, vé mời. Hỏi: nếu đây là tiền mặt, mình có giữ không?
- Thay câu tự nhủ. Thay "mình là người tử tế, không sao đâu" bằng câu hỏi "nếu người giao việc nhìn thấy, mình có phải giải thích không?".
- Đề nghị một cặp mắt thứ hai. Nếu đang giữ quỹ hay đặt hàng một mình, hãy nói trong nhóm: "Từ tháng này nhờ thêm một bạn xem sổ cùng, cho cả nhóm yên tâm."
- Ghi ngay, không ghi sau. Tạm ứng, mua hộ, dùng tạm đồ chung — ghi vào sổ ngay khi phát sinh. Thứ gì để "lát nữa ghi" là thứ dễ quên nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu của Mazar, Amir và Ariely năm 2008 nói gì?
Bài báo cho rằng nhiều người trung thực vẫn gian một ít khi có cơ hội, nhưng chỉ gian vừa đủ để vẫn thấy mình tử tế. Các tác giả gọi cơ chế này là giữ hình ảnh bản thân. Một số biến thể trong bài, như nhắc lại Mười Điều Răn, đã không lặp lại được trong nghiên cứu sau này.
Thí nghiệm Mười Điều Răn có đáng tin không?
Không nên dựa vào nó. Nghiên cứu lặp lại nhiều phòng thí nghiệm do Verschuere và cộng sự công bố năm 2018 không tìm thấy hiệu ứng nhớ lại Mười Điều Răn làm giảm gian lận. Đây là lý do không nên tin rằng chỉ nhắc chuẩn mực là đủ.
Vì sao điểm thưởng, phiếu quà dễ bị dùng sai hơn tiền?
Vì chúng tạo một khoảng cách giữa hành vi và đồng tiền, khiến việc lấy thêm trông không giống lấy tiền. Bài 2008 có biến thể dùng thẻ đổi tiền cho thấy xu hướng này. Cách phòng đơn giản là quy định coi các lợi ích đó như tiền khi khai báo.
Nghiên cứu nào có Ariely đồng tác giả đã bị rút?
Một nghiên cứu công bố năm 2012 về việc ký cam kết trung thực ở đầu tờ khai đã bị rút năm 2021 vì dữ liệu có vấn đề. Đây là bài khác với bài năm 2008. Kết quả của bài bị rút không nên dùng làm căn cứ.
Biết người ta hay gian một chút thì nên làm gì trong nhóm nhỏ?
Không cần nghi ngờ từng người, chỉ cần bớt chỗ mập mờ. Có hai người cùng xem sổ, ghi chi tiêu ngay khi phát sinh, và quy định rõ lợi ích không phải tiền mặt cũng phải khai. Những việc này bảo vệ cả người giữ việc lẫn cả nhóm.
