Mù có động cơ là hiện tượng ta không nhận ra sai phạm của người khác khi chính mình được lợi nếu không nhận ra. Khái niệm này được Max Bazerman và Ann Tenbrunsel bàn kỹ trong cuốn Blind Spots (2011): người quản lý không thấy cấp dưới gian khi nhóm đang đạt chỉ tiêu, người kiểm tra không thấy lỗi của khách hàng đang trả tiền cho mình. Đây không hẳn là cố tình làm ngơ, mà là mắt nhìn đã bị lợi ích lọc trước.
Mù có động cơ khác làm ngơ thế nào
Làm ngơ là thấy rồi nhưng chọn im. Mù có động cơ (motivated blindness) đi trước một bước: dấu hiệu đã ở trước mắt, nhưng ta thật lòng không thấy, hoặc thấy mà diễn giải theo hướng vô hại. Người trong cuộc thường không nói dối khi bảo "em không biết". Họ thật sự không biết, theo nghĩa là đầu óc họ chưa bao giờ ghép các mảnh lại.
Ý tưởng này dựa trên một hướng nghiên cứu rộng hơn về suy luận có động cơ (motivated reasoning). Ziva Kunda tổng hợp hướng này trong một bài năm 1990: khi mong một kết luận nào đó, ta vẫn suy luận, vẫn xem bằng chứng, nhưng tìm kiếm và cân nhắc bằng chứng theo hướng có lợi cho kết luận mình muốn. Ta đòi bằng chứng rất chặt cho điều mình không muốn tin, và chấp nhận dễ dàng điều mình muốn tin.
Nhà văn Mỹ Upton Sinclair có một câu thường được trích, trong cuốn sách năm 1935 của ông: thật khó để khiến một người hiểu điều gì đó khi tiền lương của anh ta phụ thuộc vào việc không hiểu điều đó. Câu này nói gọn chính hiện tượng đang bàn.
Ba vai dễ mắc mù có động cơ
Người quản lý của người đang mang lại kết quả
Thử hình dung: anh Bình quản lý tổ bán hàng. Một nhân viên trong tổ, bạn Khoa, liên tục vượt chỉ tiêu nhờ một nhóm khách quen. Có vài dấu hiệu lạ: khách của Khoa luôn được chiết khấu cao hơn mức thường, vài đơn được duyệt ngoài giờ. Anh Bình thấy, nhưng trong đầu anh, câu chuyện là "Khoa giỏi giữ khách". Nếu nhìn kỹ hơn, anh có thể mất nhân viên giỏi nhất và thành tích của tổ. Mắt anh đã được lợi ích chọn hộ cách nhìn.
Người kiểm tra được bên bị kiểm trả tiền
Bazerman, George Loewenstein và Don Moore từng viết (2002) về vì sao những người kiểm toán giỏi vẫn có thể làm báo cáo kém: không phải vì họ gian, mà vì họ được khách hàng thuê, muốn giữ khách hàng, và vì vậy dễ chấp nhận cách hiểu số liệu có lợi cho khách hàng. Cùng cơ chế đó có ở quy mô nhỏ: người nghiệm thu công trình mà nhà thầu là chỗ quen, người chấm thầu từng làm cho một bên dự thầu.
Người trong nhóm đang hưởng chung
Một thành viên ban quản trị toà nhà được nhà thầu vệ sinh mời đi ăn vài lần, không có gì quá đáng. Khi cư dân phản ánh chất lượng vệ sinh kém, người này thấy các phản ánh "hơi khó tính". Không ai mua chuộc ai; chỉ là mối quan hệ dễ chịu đã khiến nhìn nhà thầu với con mắt rộng lượng hơn.
Dấu hiệu mình có thể đang mù có động cơ
| Dấu hiệu | Câu hỏi tự soát |
|---|---|
| Mình đòi bằng chứng chặt hơn hẳn khi tin xấu liên quan tới người mang lợi cho mình | Nếu đây là người mình không ưa, mình có đòi chặt như vậy không? |
| Mình có sẵn lời giải thích vô hại cho mọi dấu hiệu lạ | Có dấu hiệu nào mình chưa giải thích được không? |
| Mình ngại hỏi thêm vì sợ câu trả lời | Nếu câu trả lời là xấu, mình mất gì? |
| Người khác nhìn thấy vấn đề, mình thì thấy họ "khó tính" | Họ không có lợi ích gì ở đây, mình thì có không? |
| Mình thấy khó chịu khi có người đề nghị kiểm tra | Nếu mọi thứ ổn, kiểm tra có làm mình mất gì không? |
Vì sao nhắc "hãy khách quan" không đủ
Cái khó của mù có động cơ là người bị mù không cảm thấy mình đang thiên lệch. Họ thấy mình đang xem xét cẩn thận. Vì vậy lời nhắc "anh chị hãy khách quan" gần như vô tác dụng: ai cũng tin mình đã khách quan rồi. Bài về thiên vị có lợi cho mình trong danh mục này cho thấy điều tương tự: mỗi bên thật lòng tin phần công bằng nghiêng về mình.
Ngay cả khai báo xung đột lợi ích — rất cần — cũng chưa giải quyết được hẳn chuyện này. Người đã khai "em có quen nhà thầu" vẫn nhìn nhà thầu bằng con mắt cũ. Vì vậy với mù có động cơ, cách bền nhất là đưa người không có lợi ích vào khâu nhìn. Chi tiết về khai báo và tách vai nằm ở danh mục Khai báo & minh bạch.
Cách thiết kế để bớt mù
- Người kiểm không phụ thuộc người bị kiểm. Trong nhóm nhỏ: người nghiệm thu hàng không phải người chọn nhà cung cấp; người xem sổ quỹ không phải người chi.
- Xoay vòng. Người phụ trách một đối tác lâu năm nên được luân phiên, để mắt mới nhìn vào mối quan hệ cũ.
- Đặt dấu hiệu bắt buộc phải hỏi. Thay vì chờ ai đó "thấy lạ", ghi rõ: chiết khấu trên một mức do nhóm tự đặt, đơn duyệt ngoài giờ, chi không có chứng từ — đều phải có người thứ hai xem.
- Tách thưởng khỏi việc nhìn. Người được thưởng theo doanh số không nên là người duy nhất duyệt ngoại lệ cho doanh số đó.
Khi đã nhận ra muộn
Đôi khi ta nhận ra mình đã mù khá lâu: những dấu hiệu cũ bỗng ghép lại thành một bức tranh rõ. Phản xạ thường gặp là xấu hổ rồi im, vì nói ra cũng là thừa nhận mình đã không thấy. Nhưng im lặng lúc này đã chuyển từ mù sang làm ngơ. Cách xử lý thẳng thắn hơn là nói với cấp có thẩm quyền những gì mình đã thấy, kể cả việc mình thấy muộn. Nếu chuyện liên quan tới tiền lớn hoặc có thể thành vụ việc, nên hỏi bộ phận pháp chế hoặc luật sư trước khi tự xử lý. Việc thấy đồng nghiệp tư lợi thì nên làm gì được bàn ở danh mục Khai báo & minh bạch.
Áp dụng được ngay
- Liệt kê người mang lợi cho mình. Viết ra những người hoặc đối tác mà thành công của họ có lợi cho mình (thưởng, tiện, quan hệ). Đây là danh sách những chỗ mình dễ mù nhất.
- Đổi vai trong đầu. Với một nghi vấn đang gạt đi, thử hỏi: "Nếu người này là đối thủ của mình, mình có kết luận giống vậy không?"
- Mời một người ngoài nhìn. Chọn một việc mình đang tự kiểm (sổ quỹ, đơn hàng, nghiệm thu) và nhờ một người không có lợi ích xem cùng trong tuần này.
- Ghi lại dấu hiệu, chưa cần kết luận. Khi thấy điều lạ, ghi ngày và việc, chưa cần đánh giá. Ghi chép giúp các mảnh không bị lợi ích xoá đi.
Câu hỏi thường gặp
Mù có động cơ là gì?
Mù có động cơ là khi ta không nhận ra sai phạm của người khác vì mình được lợi nếu không nhận ra. Người bị mù thường thật lòng không thấy, chứ không cố tình làm ngơ. Khái niệm được Bazerman và Tenbrunsel bàn trong cuốn Blind Spots năm 2011.
Mù có động cơ khác làm ngơ thế nào?
Làm ngơ là đã thấy nhưng chọn im lặng. Mù có động cơ là lợi ích đã lọc cách nhìn từ trước, nên dấu hiệu không được ghép lại thành vấn đề. Tuy vậy, khi đã nhận ra mà vẫn im thì chuyện chuyển sang làm ngơ.
Suy luận có động cơ là gì?
Suy luận có động cơ là xu hướng tìm và cân nhắc bằng chứng theo hướng có lợi cho kết luận mình mong muốn. Ziva Kunda tổng hợp hướng nghiên cứu này năm 1990. Ta đòi bằng chứng chặt cho điều không muốn tin và dễ dãi với điều muốn tin.
Làm sao tránh mù có động cơ trong nhóm nhỏ?
Cách bền nhất là để người không có lợi ích tham gia khâu kiểm tra, như người nghiệm thu khác người chọn nhà cung cấp, người xem sổ khác người chi. Xoay vòng người phụ trách đối tác và đặt sẵn các dấu hiệu bắt buộc phải hỏi cũng giúp nhiều.
Phát hiện muộn sai phạm của cấp dưới thì nên làm gì?
Nên báo với cấp có thẩm quyền những gì mình đã thấy, kể cả việc mình thấy muộn. Không nên tự điều tra hay tự xử lý nếu chuyện liên quan tiền lớn. Trường hợp có thể thành vụ việc thì hỏi bộ phận pháp chế hoặc luật sư trước.
