Lợi ích riêng có thể kéo lệch một quyết định không chỉ là tiền. Nó còn là danh tiếng (muốn dự án mình đề xuất được chọn), tình thân (muốn người nhà có việc), ân huệ (món nợ ân tình muốn trả hoặc muốn có người nợ mình) và cơ hội (lời hứa một chỗ làm, một chân trong ban điều hành sau này). Những lợi ích phi tiền bạc khó nhận ra hơn, vì người trong cuộc thường không thấy mình "được" gì.
Vì sao chỉ nhìn tiền là nhìn thiếu
Khi xây quy tắc, nhiều nhóm chỉ viết về tiền: không nhận tiền của nhà cung cấp, không nhận quà trên một mức nào đó. Quy tắc như vậy cần, nhưng chỉ chặn được phần dễ thấy. Ngoài đời, phần lớn quyết định lệch không đi qua túi tiền. Người chấm thưởng thiên vị nhân viên mình quý không nhận đồng nào. Trưởng ban chọn nhà thầu của bạn học cũ không lấy phần trăm. Họ được thứ khác: niềm vui khi giúp người thân, cảm giác được nể, một quan hệ được giữ.
Chính vì không có tiền, những người này thật lòng tin rằng mình trong sạch. Và cũng vì không có tiền, những người xung quanh khó gọi tên vấn đề.
Năm loại lợi ích phi tiền bạc
| Loại | Hình dạng ngoài đời | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Tình thân | Người nhà, người yêu, bạn thân, đồng hương được lợi | Trưởng phòng ưu tiên cháu mình đi đào tạo nước ngoài |
| Ân huệ | Trả ơn cũ, hoặc tạo ơn để sau này nhờ | Người phụ trách tuyển dụng nhận con của người từng giúp mình lúc khó khăn |
| Danh tiếng, thể diện | Giữ uy tín cá nhân, tránh nhận sai, muốn được ghi công | Trưởng nhóm cố bảo vệ phương án mình đề xuất dù số liệu đã cho thấy kém |
| Cơ hội tương lai | Lời hứa việc làm, hợp tác, lên chức | Người duyệt hợp đồng đang được đối tác mời về làm với mức lương cao hơn |
| Tiện lợi, thoải mái | Lịch hợp ý, đỡ việc, chỗ ngồi tốt | Người xếp ca tự chọn ca không phải đi đêm |
Tình thân: sợi dây mạnh nhất
Trong văn hoá Việt, tình thân là giá trị lớn, và câu "một người làm quan cả họ được nhờ" vẫn thường được nhắc. Chuyện thương người nhà không có gì sai. Vấn đề chỉ đến khi tình thương đó dùng quyền quyết định thay cho người khác. Danh mục Ca dao & văn hoá lợi – nghĩa bàn kỹ câu tục ngữ này; danh mục Người nhà & quỹ chung bàn những tình huống người nhà trong họ, trong làng.
Ân huệ: món nợ không ghi sổ
Ân huệ là loại lợi ích tinh vi nhất. Người ta giúp nhau nhiều năm, không ai tính toán. Nhưng khi người từng giúp mình ngồi ở phía bên kia một quyết định, món nợ đó bắt đầu lên tiếng. Nhà tâm lý học Robert Cialdini mô tả nguyên tắc đáp lễ: nhận rồi thì thấy cần trả. Danh mục Vì sao người tốt vẫn trượt đi sâu cơ chế này. Ở đây chỉ cần nhớ: ân huệ cũng là một lợi ích cần khai, dù nó không có giá tiền.
Danh tiếng: lợi ích của thể diện cá nhân
Người bảo vệ phương án của mình không phải vì tiền mà vì sợ mất mặt. Đó cũng là xung đột lợi ích: lợi ích của tổ chức là chọn phương án tốt nhất, lợi ích của cá nhân là không phải nhận mình sai. Dạng này hay gặp ở người giỏi, có uy tín, vì họ có nhiều thứ để mất hơn khi nhận sai.
Cơ hội tương lai: cái "được" chưa tới
Một nhân viên đang thương lượng hợp đồng với đối tác, đồng thời đối tác đang mời họ về làm. Chưa ai đưa gì. Nhưng người đó khó mà mạnh tay đòi điều khoản tốt cho công ty mình khi đang muốn để lại ấn tượng tốt với chủ tương lai. Nhiều quy chế nghề nghiệp yêu cầu khai báo ngay khi bắt đầu nói chuyện tuyển dụng với phía đối tác, chính vì lý do này.
Tiện lợi: lợi ích nhỏ nhất, dễ bỏ qua nhất
Người xếp lịch, người chia việc, người chọn ngày họp thường có lợi ích nhỏ: chọn ngày hợp với mình. Đặt riêng thì chẳng đáng gì. Nhưng nếu lặp lại nhiều tháng, đồng nghiệp sẽ thấy, và cảm giác "người xếp luôn được phần tốt" làm hỏng tinh thần cả nhóm.
Lợi ích phi tiền bạc có thể quy ra tiền
Ranh giới giữa tiền và không tiền thực ra mờ. Một suất học bổng cho con là hàng chục triệu đồng. Một chỗ làm cho cháu là thu nhập nhiều năm. Một chuyến đi tài trợ là tiền vé, tiền phòng. Một lời hứa vị trí sau này là lương cao hơn. Vì vậy, khi tự hỏi "mình có được lợi gì không", đừng chỉ hỏi "có ai đưa tiền cho mình không", mà hỏi "có ai thân với mình được hưởng điều gì từ quyết định này không, kể cả trong tương lai".
Bảng tự soát: lợi ích phi tiền bạc trong ba vùng
| Tình huống giả định | Vùng | Lý do |
|---|---|---|
| Chị Linh giới thiệu em họ đi phỏng vấn, nói rõ quan hệ, không ngồi hội đồng | Hợp lý | Quan hệ được nói, quyết định do người khác |
| Anh Tuấn đang được đối tác mời về làm, vẫn đang thương lượng hợp đồng với họ | Vùng xám | Cơ hội tương lai có thể làm mềm tay; cần khai và cân nhắc giao lại |
| Trưởng nhóm bảo vệ phương án của mình, gạt đi số liệu mới mà không cho nhóm xem | Vùng xám nghiêng về sai | Thể diện cá nhân đang quyết thay lợi ích chung |
| Người xét suất đi học chọn cháu mình, không nói, bỏ qua người điểm cao hơn | Tư lợi | Tình thân quyết thay, người khác chịu thiệt, có che giấu |
Khó nhất là thấy lợi ích của chính mình
Tiền thì đếm được. Tình cảm, thể diện, kỳ vọng thì không. Nhiều người chỉ nhận ra mình có xung đột lợi ích khi người khác chỉ ra, và phản ứng đầu tiên thường là tự ái: "Mình có lấy gì đâu." Câu đó có thể hoàn toàn đúng về tiền, nhưng không trả lời câu hỏi thật: quyết định này có bị kéo lệch bởi một thứ mình quý không.
Một cách giúp: hãy hình dung quyết định đó được đưa cho một người hoàn toàn xa lạ, không quen ai, không có gì để mất. Họ có chọn giống mình không? Nếu có thể khác, hãy để người khác cùng xem.
Áp dụng được ngay
- Mở rộng danh sách tự soát từ "tiền" sang năm loại: tình thân, ân huệ, thể diện, cơ hội tương lai, tiện lợi. Với quyết định sắp tới, đánh dấu loại nào đang có mặt.
- Khai cả lợi ích không có giá tiền. Câu nói mẫu: "Em nói trước: anh ấy từng giúp em rất nhiều hồi mới đi làm, nên phần chấm hồ sơ của anh ấy em xin để người khác làm."
- Khi đang được đối tác mời làm việc, báo với cấp trên và xin chuyển phần thương lượng với đối tác đó cho người khác.
- Khi bảo vệ phương án của mình, đưa toàn bộ số liệu, cả phần bất lợi, cho nhóm xem rồi để nhóm quyết.
- Với việc xếp lịch, chia ca, ghi lại cách xếp và xoay vòng phần tốt, kể cả cho chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Lợi ích trong xung đột lợi ích gồm những gì?
Không chỉ tiền và quà. Lợi ích còn gồm tình thân (người nhà, bạn bè), ân huệ, danh tiếng hay thể diện, cơ hội tương lai như lời mời làm việc, và cả sự tiện lợi như được chọn lịch hợp ý.
Không nhận tiền thì có xung đột lợi ích không?
Vẫn có thể có. Ưu tiên người thân, trả ơn người từng giúp mình, hay bảo vệ phương án vì sợ mất mặt đều là lợi ích riêng có thể kéo lệch quyết định, dù không có đồng tiền nào đổi tay.
Đang được đối tác mời về làm thì có phải khai không?
Nên khai với cấp trên, nhất là khi mình đang thương lượng hoặc duyệt việc với chính đối tác đó. Kỳ vọng về chỗ làm mới có thể làm mình mềm tay mà không nhận ra.
Ân huệ có phải là lợi ích không?
Có. Người từng giúp mình tạo ra một món nợ ân tình, và khi họ ở phía bên kia một quyết định, mình dễ nghiêng về họ. Đây là lợi ích cần nói rõ dù không quy ra tiền ngay.
