Lợi ích chính đáng là cái mình được nhận khi người kia biết rõ và đồng ý: lương, lãi bán hàng, phí môi giới đã báo trước, tiền công của thợ. Lợi ích trở thành tư lợi khi nó đến từ chính vai trò mình đang giữ cho người khác, đi ngược với bổn phận của vai trò đó và người giao việc không được biết. Kiếm lời không sai; sai nằm ở ba chỗ: đứng ở đâu, ai biết, và ai chịu thiệt.
Đừng để chữ "lợi" mang tiếng oan
Văn hoá Việt có nhiều câu khen người "trọng nghĩa khinh tài", và đôi khi điều này bị hiểu thành coi khinh đồng tiền. Người buôn bán từng bị xếp cuối trong thứ tự "sĩ, nông, công, thương" của xã hội cũ. Dư âm đó làm nhiều người ngại nói chuyện tiền, ngại đòi công, và nghi ngờ bất cứ ai có lãi.
Cách nhìn ấy vừa bất công vừa nguy hiểm. Bất công vì người bán hàng tử tế, người làm dịch vụ giỏi xứng đáng được trả công. Nguy hiểm vì khi ai cũng ngại nói chuyện tiền, những khoản lợi riêng thật sự đáng lo lại dễ trôi qua trong im lặng. Một nhóm phụ huynh không bao giờ hỏi "tiệm này có phải của ai trong nhóm không" vì sợ mất lòng, là nhóm dễ bị tư lợi nhất.
Bài này đặt lại chữ "lợi" cho đúng chỗ: phần lớn lợi ích riêng là chính đáng, và chính vì vậy mới cần biết rõ khi nào nó không còn chính đáng.
Ba câu hỏi phân biệt
Câu 1: Mình đang đứng ở chỗ nào?
Một người có thể đứng ở một trong hai chỗ. Chỗ của người bán: ai cũng biết mình muốn bán được hàng, có lãi. Chỗ của người được tin cậy: người khác giao cho mình lo việc thay họ, và tin rằng mình chọn vì họ. Cùng một lời khuyên "nên mua cái này", đứng ở chỗ người bán là chào hàng bình thường, đứng ở chỗ người được tin cậy mà có hoa hồng ngầm là lời khuyên lệch.
Lý thuyết kinh tế gọi tình huống thứ hai là quan hệ người uỷ quyền – người đại diện: người giao việc (người uỷ quyền) không theo dõi được hết người làm thay (người đại diện), và người làm thay có thể có lợi ích khác. Bài Vai trò và lòng tin trong danh mục này kể kỹ hơn.
Câu 2: Ai biết, và biết đến đâu?
Lợi ích được nói rõ trước là lợi ích người kia đã có cơ hội cân nhắc. Môi giới báo trước "phí của em là ba phần trăm do bên bán trả" là chính đáng, người mua tự quyết có tin lời khuyên hay không. Cùng khoản phí đó mà giấu, rồi khuyên khách "căn này giá hời nhất khu" là đã lấy mất của khách thông tin quan trọng nhất để ra quyết định.
"Biết" cũng phải đủ. Ghi chữ nhỏ ở cuối hợp đồng dài mười trang khác với nói thẳng một câu trước khi khách ký.
Câu 3: Ai chịu thiệt?
Lợi ích chính đáng thường không lấy đi phần của ai mà người đó không đồng ý. Tư lợi luôn có người chịu thiệt, dù người đó không nhìn thấy: công ty trả giá cao hơn, quỹ lớp còn ít hơn, bệnh nhân dùng thuốc không cần, khách mua món không hợp. Đôi khi người chịu thiệt là người thứ ba: ứng viên giỏi hơn bị loại vì suất đã dành cho người quen.
Đặt cạnh nhau: chính đáng và tư lợi
| Tình huống giả định | Chính đáng khi… | Thành tư lợi khi… |
|---|---|---|
| Chị Hoa bán đồ ăn sáng, có lãi mỗi ổ bánh | Luôn chính đáng: chị là người bán, khách tự chọn mua | Không áp dụng, chị không giữ vai trò nào cho khách |
| Anh Bình là thợ điện, mua vật tư cho chủ nhà | Báo giá vật tư rõ, hoặc thoả thuận khoán trọn gói | Lấy hoá đơn giá cao, mua hàng rẻ hơn, giữ phần chênh |
| Cô Ngọc dạy thêm buổi tối | Dạy học sinh không phải lớp mình chủ nhiệm hoặc theo đúng quy định ngành | Dùng vị trí giáo viên chủ nhiệm để ngầm ép học sinh lớp mình đi học |
| Anh Phúc nhận hoa hồng giới thiệu bảo hiểm | Nói rõ "em có hoa hồng từ gói này", để người mua tự so | Tự xưng "tư vấn độc lập", chỉ giới thiệu gói nhiều hoa hồng nhất |
| Chị Thu giữ quỹ chung cư, nhà chị có cửa hàng sơn | Nói rõ, ban quản trị lấy thêm báo giá, người khác quyết | Tự mua sơn ở cửa hàng nhà mình, không báo ai |
Nhìn bảng sẽ thấy: cùng một người, cùng một nghề, lợi ích có thể nằm ở cả hai cột. Thứ quyết định là cách làm, không phải bản chất của nghề.
"Lợi nhuận" và "vụ lợi" khác nhau ở đâu
Tiếng Việt có sẵn hai chữ giúp phân biệt. Lợi nhuận là phần lãi trong kinh doanh, trung tính. Vụ lợi là chạy theo lợi theo cách đặt lợi lên trên bổn phận, mang nghĩa xấu. Định nghĩa tham nhũng trong pháp luật Việt Nam dùng đúng chữ "vụ lợi": lợi dụng chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi. Một doanh nghiệp làm ra lợi nhuận là chuyện bình thường. Một nhân viên mua hàng của doanh nghiệp đó nhận tiền riêng của nhà cung cấp là vụ lợi.
Pháp luật về doanh nghiệp cũng thừa nhận ranh giới này. Luật Doanh nghiệp 2020 không cấm thành viên, người quản lý giao dịch với công ty, nhưng yêu cầu những giao dịch với người có liên quan phải được công khai và được cấp có thẩm quyền trong công ty chấp thuận. Tinh thần: làm ăn với nhau được, miễn là những người khác cùng có quyền lợi trong công ty được biết và được quyết.
Những vùng xám hay gặp
- Chiết khấu tích điểm cá nhân khi mua hàng cho công ty bằng thẻ riêng rồi xin hoàn tiền. Nhiều nơi cho phép, nhiều nơi không. Không có câu trả lời chung; cần đọc quy chế hoặc hỏi kế toán.
- Quà tri ân của nhà cung cấp cuối năm. Thuộc danh mục Quà tặng & phong bì.
- Người quen giảm giá riêng cho mình vì mình hay mua hàng cho công ty ở đó. Món giảm giá riêng này thực chất là một phần lợi ích sinh ra từ vai trò mua hàng.
- Chọn nơi tổ chức sự kiện mà mình được tặng phòng nghỉ cá nhân kèm theo.
Điểm chung của các vùng xám: lợi ích không lớn, có thể có lý do chính đáng, nhưng đều sinh ra từ vai trò. Cách xử lý chung cũng giống nhau: hỏi trước, ghi lại, để người khác biết.
Khi lợi riêng và lợi chung cùng chiều
Không phải lúc nào lợi riêng cũng kéo ngược. Người bán hàng được thưởng theo mức độ hài lòng của khách sẽ có động lực chăm khách tốt hơn. Thợ sửa nhà được trả thêm khi xong sớm mà vẫn đạt chất lượng sẽ làm nhanh mà kỹ. Thiết kế khéo là làm cho lợi riêng và bổn phận cùng chiều nhau, chứ không phải xoá bỏ lợi riêng.
Vì vậy, khi một nhóm nhỏ đặt quy tắc, đừng đặt mục tiêu "không ai được lợi gì". Mục tiêu đúng là "ai được lợi gì thì mọi người biết, và lợi đó không đi ngược việc chung".
Áp dụng được ngay
- Với mỗi khoản thu nhập ngoài lương của mình (làm thêm, hoa hồng, bán hàng online), hỏi: nó có sinh ra từ một vai trò mình giữ cho người khác không? Nếu có, người giao vai trò đó đã biết chưa?
- Khi đi bán hoặc giới thiệu, tập câu mở đầu: "Mình nói trước là mình có hoa hồng từ chỗ này" hoặc "Đây là hàng nhà mình bán". Câu nói ngắn này làm mọi lời khuyên sau đó đáng tin hơn chứ không kém đi.
- Khi nhờ người khác lo việc thay (thợ mua vật tư, người gom mua chung), thoả thuận trước họ được hưởng gì: tiền công cố định, phí phần trăm hay giá khoán. Thoả thuận rõ làm người làm thay khỏi bị nghi oan.
- Đọc lại quy chế công ty về chiết khấu, điểm thưởng, quà tri ân. Nếu chưa có, hỏi kế toán hoặc nhân sự một câu bằng tin nhắn để có câu trả lời ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Kiếm lời có phải là tư lợi không?
Không. Kiếm lời trong việc kinh doanh của mình, khi khách biết mình là người bán và tự quyết mua, là lợi ích chính đáng. Tư lợi là khi lợi ích riêng sinh ra từ một vai trò mình giữ thay người khác, đi ngược bổn phận và không được nói rõ.
Lợi ích chính đáng là gì?
Là phần mình được nhận mà người kia biết rõ và đồng ý: lương, tiền công, lãi bán hàng, phí dịch vụ đã báo trước. Nó không lấy đi phần của ai mà người đó không được hỏi ý.
Nhận hoa hồng có sai không?
Nhận hoa hồng không sai nếu người nghe lời giới thiệu biết mình có hoa hồng. Sai khi mình đóng vai người khuyên khách quan, giấu khoản hoa hồng và chọn sản phẩm theo hoa hồng chứ không theo lợi ích người nghe.
Vụ lợi khác lợi nhuận thế nào?
Lợi nhuận là phần lãi trong kinh doanh, mang nghĩa trung tính. Vụ lợi là chạy theo lợi riêng bằng cách đặt nó lên trên bổn phận, ví dụ người mua hàng nhận tiền riêng của nhà cung cấp. Pháp luật dùng chữ vụ lợi khi định nghĩa tham nhũng.
Làm ăn với công ty mình đang làm có được không?
Có thể được, nếu giao dịch được công khai và người có thẩm quyền trong công ty chấp thuận. Luật Doanh nghiệp 2020 đặt nguyên tắc này cho giao dịch với người có liên quan. Chi tiết thủ tục nên hỏi bộ phận pháp chế.
