"Một người làm quan cả họ được nhờ" là tục ngữ mô tả cảnh một người có chức vị thì cả dòng họ được hưởng theo: được nể, được giúp, được xếp việc. Câu này là lời quan sát hơn là lời khuyên, có thể nói với giọng tự hào hoặc mỉa mai. Hôm nay nó đặt ra một câu hỏi rất thực: người giữ vai trò trong việc chung giúp người nhà tới đâu thì vẫn là tình, tới đâu thì thành dùng việc chung làm của riêng.
Câu tục ngữ ra đời từ đâu
Trong xã hội làng xã truyền thống, dòng họ là một đơn vị rất mạnh. Họ có nhà thờ họ, có ruộng họ, có gia phả, có trưởng họ. Thành công của một người — đỗ đạt, làm quan — được coi là thành công của cả họ. Lễ vinh quy bái tổ đưa người đỗ đạt về làng, về nhà thờ họ, là hình ảnh rõ nhất của niềm tự hào chung đó.
Người làm quan cũng gánh kỳ vọng ngược lại: lo cho họ hàng, giúp con cháu học hành, đỡ đần làng xóm. Trong bối cảnh nhà nước ít dịch vụ công, mạng lưới họ hàng là chỗ dựa thật. Câu tục ngữ ghi lại hiện thực ấy: một người lên, cả họ được nhờ.
Đi cùng còn có câu ca dao: "Con vua thì lại làm vua, / Con sãi ở chùa thì quét lá đa." Câu này nói bằng giọng chua chát hơn: địa vị truyền theo dòng, người không có chỗ dựa thì khó đổi phận.
"Được nhờ" có mấy nghĩa
Đọc kỹ, chữ "được nhờ" có thể chỉ nhiều thứ rất khác nhau. Phân biệt chúng là chìa khoá để dùng câu này cho đúng hôm nay.
| Kiểu "được nhờ" | Ví dụ giả định | Vùng |
|---|---|---|
| Nhờ tấm gương, lời khuyên | Anh họ làm bác sĩ khuyên các em chọn ngành, chỉ cách ôn thi | Hợp lý |
| Nhờ tiền riêng, công sức riêng | Chú làm ăn khá, bỏ tiền riêng đóng học phí cho cháu | Hợp lý |
| Nhờ hiểu biết quy trình | Người nhà làm ở cơ quan hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ cho đủ, nộp đúng chỗ | Hợp lý nếu ai hỏi cũng được hướng dẫn như vậy |
| Nhờ lời giới thiệu | Bác viết thư giới thiệu cháu ứng tuyển ở công ty bạn bác | Vùng xám — ổn nếu nói rõ quan hệ và nơi tuyển vẫn xét như mọi người |
| Nhờ quyền quyết định | Người có chức xếp cháu vào làm ở chính đơn vị mình, không qua thi tuyển | Tư lợi |
| Nhờ việc chung | Giao hợp đồng của đơn vị cho công ty của em ruột, không công khai | Tư lợi |
Ranh giới nằm ở chỗ: giúp bằng của mình (tiền, thời gian, kiến thức, uy tín cá nhân) là tình thân. Giúp bằng quyền và tài sản được giao là đem phần của người khác cho người nhà.
Người xưa cũng thấy cái hại
Không phải chỉ hôm nay người ta mới lo chuyện này. Các triều đại phong kiến Việt Nam có phép hồi tị: quan lại không được làm quan ở chính quê mình, người thân thích không được làm cùng một nơi hay ở vị trí giám sát lẫn nhau. Mục đích là tránh để tình họ hàng, tình làng xóm lẫn vào việc quan. Bài về phép hồi tị thời Lê trong danh mục này kể chi tiết hơn.
Nghĩa là cùng một xã hội vừa sinh ra câu "một người làm quan cả họ được nhờ", vừa đặt ra luật để ngăn đúng điều câu đó mô tả. Hai thứ không mâu thuẫn: người xưa hiểu sức kéo của tình thân rất mạnh, nên mới phải đặt rào.
Câu tục ngữ trong đời sống hôm nay
Ngày nay "làm quan" có thể hiểu rộng: bất kỳ ai giữ một vai trò có quyền quyết — trưởng phòng, người phụ trách tuyển dụng, người duyệt hồ sơ, thành viên ban quản trị chung cư, trưởng ban phụ huynh, trưởng họ. Áp lực "cả họ được nhờ" vẫn còn, dưới dạng:
- Họ hàng nhờ "xin cho cháu một chân" ở cơ quan mình.
- Người nhà mở cửa hàng, mong mình mua đồ cho đơn vị ở đó.
- Bà con ở quê nhờ "nói giúp một câu" với chỗ quen để hồ sơ được nhanh.
- Gia đình kỳ vọng mình "lo được" cho em út vì "có chức mà không giúp thì để làm gì".
Pháp luật hiện hành về phòng, chống tham nhũng, như Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, có các quy định ở mức nguyên tắc về kiểm soát xung đột lợi ích và hạn chế người đứng đầu bố trí người thân giữ một số vị trí trong cơ quan do mình phụ trách. Chi tiết cụ thể do quy định của từng ngành và từng nơi đặt ra; khi cần, nên hỏi bộ phận pháp chế hoặc tổ chức cán bộ. Ở khu vực tư, nhiều công ty cũng có quy chế riêng về tuyển người thân — chuyện này được bàn ở danh mục Xung đột lợi ích ở công sở.
Cái giá của "cả họ được nhờ"
Khi việc chung được dùng để lo cho người nhà, cái giá thường không ai thấy ngay:
- Người ngoài bị đẩy lùi. Mỗi suất việc, mỗi hợp đồng dành cho người nhà là một suất người khác lẽ ra có cơ hội.
- Chất lượng không được bảo đảm. Người được xếp nhờ quan hệ không bị xét như người khác, nên yếu kém khó bị chỉ ra.
- Người nhà mang tiếng. Cháu có thể giỏi thật, nhưng đã vào bằng cửa riêng thì đồng nghiệp sẽ nghi.
- Người giữ chức bị trói. Đã nhận lo cho một người thì khó từ chối người thứ hai, thứ ba.
Giữ tình họ mà không đem việc chung ra trả
Không ai muốn bị họ hàng chê "có chức mà không giúp ai". Nhưng có nhiều cách giúp thật mà không dùng quyền được giao:
- Dạy cách: chỉ cách viết hồ sơ, cách phỏng vấn, cách chuẩn bị giấy tờ.
- Giới thiệu thông tin: nơi nào đang tuyển, kỳ thi nào sắp mở, thủ tục nào cần gì.
- Bỏ tiền riêng, công riêng: hỗ trợ học phí, cho mượn tiền có giấy tờ, dành thời gian kèm học.
- Viết thư giới thiệu có nói rõ quan hệ, để nơi nhận tự quyết.
Áp dụng được ngay
- Câu nói mẫu khi bị nhờ xếp việc: "Cháu muốn vào thì cứ nộp hồ sơ như mọi người, chú chỉ cách chuẩn bị cho tốt. Chú mà đứng ra xếp thì sau này cháu mang tiếng, chú cũng không làm được."
- Khai trước khi người nhà dính vào việc mình quyết. Người nhà dự tuyển, chào hàng, nhận thầu ở chỗ mình — báo cấp trên hoặc nhóm, và xin đứng ngoài khâu quyết định.
- Lập danh sách "giúp được bằng của mình". Viết ra ba cách mình có thể giúp họ hàng mà không cần dùng vai trò ở cơ quan. Khi bị nhờ, đưa ra luôn một trong ba cách đó.
- Nói chuyện trước với gia đình. Trong một dịp họp họ hay bữa cơm, nói nhẹ rằng việc ở cơ quan mình phải theo quy chế, để kỳ vọng của mọi người khớp với thực tế.
Câu hỏi thường gặp
"Một người làm quan cả họ được nhờ" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ mô tả cảnh một người có chức vị thì cả dòng họ được hưởng theo: được nể, được giúp, được xếp việc. Đây là lời quan sát về xã hội làng xã, có thể nói với giọng tự hào hoặc mỉa mai. Nó không phải lời khuyên nên dùng chức vụ lo cho người nhà.
Giúp người nhà khi mình có chức vụ thế nào là đúng?
Giúp bằng của mình như tiền riêng, kiến thức, lời khuyên, hướng dẫn thủ tục là tình thân bình thường. Dùng quyền quyết định hay tài sản được giao để xếp việc, giao hợp đồng cho người nhà là tư lợi. Khi người nhà dính vào việc mình quyết, nên khai báo và đứng ngoài.
Người xưa có luật ngăn người nhà làm quan cùng chỗ không?
Có. Các triều đại phong kiến Việt Nam có phép hồi tị: quan lại không làm quan ở quê mình, người thân thích không làm cùng nơi hay giám sát lẫn nhau. Mục đích là tránh để tình họ hàng lẫn vào việc quan.
Pháp luật hiện nay có hạn chế bố trí người thân không?
Pháp luật về phòng, chống tham nhũng, trong đó có Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, có quy định ở mức nguyên tắc về kiểm soát xung đột lợi ích và hạn chế người đứng đầu bố trí người thân vào một số vị trí. Chi tiết tuỳ ngành và đơn vị, nên hỏi bộ phận pháp chế hoặc tổ chức cán bộ.
Từ chối họ hàng nhờ xin việc thế nào cho khỏi mất lòng?
Nói rõ lý do vì quy chế và vì muốn giữ tiếng cho chính người được giúp, rồi đưa ra cách giúp khác bằng của mình như chỉ cách chuẩn bị hồ sơ hay giới thiệu nơi đang tuyển. Nói chuyện trước với gia đình về quy chế cũng giúp giảm kỳ vọng.
