"Cha chung không ai khóc" là tục ngữ nói rằng thứ gì thuộc về tất cả thì dễ thành không ai lo: của chung bị bỏ mặc, bị dùng phí, có khi bị lấy dần mà không ai lên tiếng. Kinh tế học phương Tây gọi hiện tượng gần giống là "bi kịch của mảnh đất chung". Nhưng nghiên cứu của Elinor Ostrom, người nhận giải Nobel Kinh tế năm 2009, cho thấy của chung vẫn giữ được nếu nhóm có luật rõ, có người giám sát và mọi người cùng được góp tiếng.
Câu tục ngữ nói gì
Hình ảnh trong câu rất mạnh: người cha là chỗ dựa, là người ai cũng thương, vậy mà khi là "cha chung" thì lúc mất không ai đứng ra khóc. Không phải vì người ta vô tình, mà vì ai cũng nghĩ người khác sẽ lo. Trách nhiệm chia cho nhiều người thì mỏng đến mức như không có.
Cùng ý có câu ca dao quen thuộc:
Của mình thì giữ bo bo, / Của người thì thả cho bò nó ăn.
Câu này nói rõ hơn về sự chênh lệch: với của riêng, ta cẩn thận từng chút; với của người khác, của chung, ta dễ dãi. Hai câu cùng chỉ ra một kẽ hở trong lòng người mà mọi nhóm, từ lớp học tới toà chung cư, đều phải tính tới.
Bi kịch của mảnh đất chung
Năm 1968, nhà sinh thái học Garrett Hardin đăng bài "The Tragedy of the Commons" trên tạp chí Science. Ông dùng hình ảnh một đồng cỏ chung: mỗi người chăn thả có lợi khi thả thêm một con bò, vì toàn bộ lợi từ con bò đó là của mình, còn phần cỏ bị ăn mòn thì chia cho tất cả. Ai cũng tính như vậy thì đồng cỏ bị kiệt.
Hardin dùng ví dụ này để bàn chuyện dân số và tài nguyên; kết luận của ông thiên về hai lối: tư nhân hoá hoặc để nhà nước quản. Bài viết rất nổi tiếng, nhưng cũng bị phê bình nhiều, vì ngoài đời có rất nhiều cộng đồng giữ được của chung qua hàng trăm năm.
Elinor Ostrom: của chung vẫn giữ được
Elinor Ostrom dành nhiều năm nghiên cứu các cộng đồng tự quản tài nguyên chung: đồng cỏ trên núi, rừng làng, hệ thống thuỷ lợi, ngư trường ở nhiều nước. Cuốn Governing the Commons (1990) tổng kết rằng không phải lúc nào của chung cũng thành bi kịch. Năm 2009, bà nhận giải Nobel Kinh tế, cùng với Oliver Williamson, là người phụ nữ đầu tiên nhận giải này.
Bà rút ra một nhóm nguyên tắc thiết kế mà các cộng đồng giữ của chung thành công thường có. Dịch sang ngôn ngữ của một nhóm nhỏ:
| Nguyên tắc (Ostrom) | Nói nôm | Ở quỹ lớp, quỹ toà nhà |
|---|---|---|
| Ranh giới rõ | Biết ai được dùng, dùng cái gì | Quỹ dùng cho việc gì, ai được đề xuất chi |
| Luật hợp với hoàn cảnh | Luật hợp với chỗ mình, không bê nguyên chỗ khác | Mức đóng, cách chi phù hợp với nhóm |
| Người dùng cùng đặt luật | Người chịu luật được góp tiếng | Quy tắc quỹ được bàn và chốt trong họp chung |
| Có giám sát | Có người theo dõi, và người đó chịu trách nhiệm trước nhóm | Người xem sổ khác người chi |
| Chế tài tăng dần | Lỗi nhỏ nhắc nhẹ, tái phạm mới nặng hơn | Nhắc riêng trước, rồi mới đưa ra họp |
| Cách giải quyết tranh chấp | Có chỗ để khiếu nại nhanh, ít tốn kém | Một người hoặc một buổi cố định để giải đáp thắc mắc |
| Được bên trên thừa nhận | Quyền tự quản không bị bên ngoài phủ | Quy tắc ban đại diện được nhà trường, ban quản lý biết |
| Nhiều tầng lồng nhau | Với hệ lớn, tổ chức nhiều cấp | Quỹ khối, quỹ lớp, quỹ tổ có luật nối với nhau |
Điểm đáng chú ý: không có nguyên tắc nào là "chọn người thật tốt rồi tin họ". Tất cả đều là cấu trúc. Ostrom không giả định con người hoàn toàn vị tha; bà chỉ ra rằng với luật lệ hợp lý, người bình thường giữ được của chung.
Cha chung và chuyện tư lợi
"Cha chung không ai khóc" có hai mặt liên quan tới tư lợi:
Mặt bỏ mặc
Của chung không ai chăm: hành lang chung cư bừa bộn, quỹ lớp không ai theo dõi, tài sản cơ quan hỏng không ai báo. Đây chưa phải tư lợi, nhưng là mảnh đất cho tư lợi mọc.
Mặt lấy dần
Khi không ai theo dõi, người đang giữ của chung dễ dùng nó như của riêng: xe công đi việc nhà, giấy mực cơ quan in cho con, quỹ chung "mượn tạm", tầng hầm toà nhà cho người quen gửi xe không thu tiền. Mỗi việc nhỏ, và vì "cha chung", không ai khóc — tức là không ai phản đối.
Nhà tâm lý học Bibb Latané và cộng sự (1979) mô tả hiện tượng "ỷ lại xã hội" (social loafing): làm việc nhóm, mỗi người thường bỏ ít công sức hơn khi làm một mình, vì phần của từng người không được nhìn thấy. Của chung cũng vậy: khi phần trách nhiệm của từng người mờ đi, cả việc chăm sóc lẫn việc giám sát đều yếu.
Những "cha chung" quanh ta
- Quỹ lớp, quỹ họ, quỹ nhóm bạn. Đóng góp đều, nhưng thường chỉ một người cầm và quyết chi.
- Quỹ bảo trì, tài sản chung của nhà chung cư. Pháp luật về nhà ở, như Luật Nhà ở 2023, có quy định ở mức nguyên tắc về quản lý kinh phí bảo trì và vai trò của ban quản trị; nhưng trong thực tế cư dân ít ai theo dõi.
- Đồ dùng, xe cộ của cơ quan. Dễ được dùng "tạm" cho việc riêng.
- Thời gian làm việc. Cũng là của chung theo nghĩa đã được trả lương.
- Không gian chung. Hành lang, sân, vỉa hè trước nhiều nhà.
Làm cho "cha chung" có người khóc
Từ nguyên tắc của Ostrom, một nhóm nhỏ có thể làm vài việc giản dị:
- Gán tên. Mỗi phần của chung có một người phụ trách được nêu tên, và một người khác cùng xem.
- Luật do nhóm bàn. Quy tắc chi quỹ được chốt trong họp, không phải do người giữ quỹ tự đặt.
- Công khai đều đặn. Chỉ cần thu chi tóm tắt mỗi kỳ trong nhóm, ai muốn xem chi tiết thì có.
- Nhắc nhẹ trước. Thấy chỗ chưa ổn, nhắc riêng một lần trước khi đưa ra nhóm. Chế tài tăng dần giữ được tình.
Chi tiết cách đối soát sổ sách thì nằm ngoài phạm vi bài này; điều cốt lõi chỉ là: có sổ, có hai người cùng xem.
Áp dụng được ngay
- Kể tên các "cha chung" mình đang góp. Quỹ lớp của con, quỹ họ, quỹ toà nhà, quỹ nhóm bạn. Với mỗi quỹ, hỏi: ai giữ, ai cùng xem, lần gần nhất công khai là khi nào?
- Nếu mình đang giữ của chung: chủ động đề nghị một người cùng xem sổ. Câu mẫu: "Mình nhờ thêm một bạn cùng xem sổ, để ai hỏi cũng có người trả lời cùng."
- Đưa luật chi ra họp. Nếu quỹ của nhóm chưa có quy tắc chi, đề xuất ba dòng: chi cho việc gì, khoản trên mức nào thì phải hỏi nhóm, bao lâu công khai một lần.
- Trả lại một thứ "mượn tạm". Rà xem có món nào của cơ quan, của nhóm đang ở nhà mình mà chưa trả. Trả trong tuần này.
Câu hỏi thường gặp
"Cha chung không ai khóc" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ nói rằng thứ gì thuộc về tất cả thì dễ thành không ai lo. Ai cũng nghĩ người khác sẽ chăm sóc, nên của chung bị bỏ mặc hoặc bị dùng phí. Câu này hay được dùng khi nói về quỹ chung, tài sản tập thể.
Bi kịch của mảnh đất chung là gì?
Đó là ý tưởng Garrett Hardin đưa ra năm 1968: khi mỗi người được lợi riêng từ việc khai thác tài nguyên chung, còn thiệt hại chia cho tất cả, tài nguyên dễ bị kiệt. Ý tưởng này nổi tiếng nhưng cũng bị phê bình vì nhiều cộng đồng thực tế giữ được của chung.
Elinor Ostrom đóng góp gì về quản lý của chung?
Elinor Ostrom nghiên cứu nhiều cộng đồng tự quản tài nguyên chung và chỉ ra các nguyên tắc giúp họ thành công, như ranh giới rõ, người dùng cùng đặt luật, có giám sát và chế tài tăng dần. Bà nhận giải Nobel Kinh tế năm 2009.
Làm sao giữ quỹ chung của nhóm cho minh bạch?
Nên có người giữ được nêu tên và một người khác cùng xem sổ, quy tắc chi do cả nhóm bàn, và công khai thu chi đều đặn. Khi có chỗ chưa ổn, nhắc riêng trước rồi mới đưa ra nhóm. Những việc này bảo vệ cả người giữ quỹ.
Câu "Của mình thì giữ bo bo, của người thì thả cho bò nó ăn" nói gì?
Câu ca dao chỉ ra sự chênh lệch: với của riêng, người ta cẩn thận từng chút; với của người khác hay của chung thì dễ dãi. Câu này cùng ý với "cha chung không ai khóc" và nhắc rằng của chung cần luật lệ rõ ràng.
