Quà cảm ơn sau khi việc đã xong vẫn có thể là xung đột lợi ích, tuỳ vào hai điều: người nhận có biết trước sẽ có quà không, và quan hệ công việc có còn tiếp tục không. Một lời cảm ơn bất ngờ sau một việc đã khép lại hẳn thường là hợp lý. Một món quà được ngầm hiểu từ trước, hoặc từ người sẽ còn nhờ việc lần sau, thì đang làm việc của một món "đặt cọc".
Bài này giúp phân biệt hai trường hợp đó, vì đây là chỗ nhiều người nghĩ "xong việc rồi thì nhận thoải mái".
Vì sao "xong việc rồi" chưa chắc đã an toàn
Lập luận quen thuộc là: quyết định đã đưa ra, hồ sơ đã duyệt, món quà không thể thay đổi kết quả nữa — vậy thì có sao? Lập luận này đúng một nửa. Món quà sau không thay đổi được quyết định đã qua, nhưng có thể tác động theo hai cách khác:
- Nó tác động ngược về quá khứ, qua sự chờ đợi. Nếu người quyết định biết rằng làm tốt cho bên kia thì "thế nào cũng có quà", thì sự chờ đợi ấy đã chen vào quyết định từ trước. Món quà đến sau, nhưng ảnh hưởng đến trước.
- Nó tác động tới lần sau. Nếu quan hệ còn tiếp — hợp đồng năm sau, hồ sơ tiếp theo, đợt xét tiếp — thì món quà hôm nay là thiện cảm mang sang lần tới.
Trong cả hai cách, món quà cảm ơn hoạt động giống một khoản "lại quả" mềm: lợi ích riêng quay về người đã ra quyết định cho việc chung.
Bốn câu hỏi để phân loại
| Câu hỏi | Nếu "không" | Nếu "có" |
|---|---|---|
| Mình có biết hoặc đoán trước sẽ có quà khi làm việc này không? | Lời cảm ơn bất ngờ, nhẹ | Sự chờ đợi đã có thể chen vào quyết định |
| Người tặng có còn việc gì sẽ nhờ mình nữa không? | Quan hệ đã khép | Quà mang thiện cảm sang lần sau |
| Giá trị có lớn hơn mức một lời cảm ơn thông thường không? | Tương xứng | Đang trả cho thứ khác ngoài lời cảm ơn |
| Việc mình làm có phải là việc được giao, được trả lương để làm không? | Giúp ngoài phận sự | Người khác đã trả cho mình làm việc này rồi |
Câu hỏi cuối thường bị quên. Nhân viên ngân hàng duyệt hồ sơ vay, cán bộ cấp giấy tờ, người phụ trách mua hàng — họ đã được trả lương để làm đúng việc đó. Món quà cảm ơn "vì đã làm nhanh, làm tốt" là trả thêm cho một việc đã được trả, và nó dạy cả hai bên rằng muốn việc nhanh thì cần quà.
Ví dụ giả định: ba món quà cảm ơn
Người thợ sửa điện
Anh Bình sửa điện cho nhà bà cụ hàng xóm, không lấy tiền công vì bà neo đơn. Hôm sau bà mang sang mấy quả bưởi vườn. Đây là lời cảm ơn trong sáng: việc ngoài phận sự, không ai trả lương cho anh, quan hệ là hàng xóm, quà tương xứng. Hợp lý.
Người phụ trách tuyển dụng
Chị Mai phụ trách tuyển dụng. Một ứng viên được nhận vào làm, tuần sau gửi tặng chị một chiếc túi xách đắt tiền "cảm ơn chị đã tạo cơ hội". Người này giờ là đồng nghiệp, chị Mai sẽ còn tham gia đánh giá thử việc của họ. Việc tuyển là việc chị được giao. Giá trị vượt mức. Đây là vùng xám đậm, nên gửi lại với lời chúc người mới làm tốt.
Người duyệt hồ sơ cho nhà cung cấp
Anh Sơn duyệt hợp đồng cho một nhà cung cấp. Ký xong, nhà cung cấp mời anh một chuyến du lịch "tri ân khách hàng". Hợp đồng sẽ được xét gia hạn sau một năm. Đây là món quà mang thiện cảm sang lần gia hạn. Nếu nhận, đó là tư lợi trên quyết định chung của công ty.
Lời cảm ơn đúng cách: cảm ơn tổ chức, không cảm ơn túi riêng
Người được giúp có nhu cầu cảm ơn là chính đáng. Cái khéo là chuyển lời cảm ơn sang dạng không tạo món nợ riêng:
- Thư khen gửi cấp trên của người đã giúp: đây là lời cảm ơn có giá trị thật với người làm thuê, vì nó vào hồ sơ đánh giá.
- Đánh giá tốt trên kênh chính thức của công ty, cửa hàng.
- Quà nhỏ cho cả nhóm, gửi tới văn phòng, chia chung: hộp bánh, giỏ trái cây.
- Giới thiệu khách cho tổ chức, không phải cho riêng cá nhân.
Phía người nhận, có thể chủ động gợi ý những dạng này khi thấy người được giúp đang muốn cảm ơn: "Anh chị viết vài dòng gửi bộ phận chăm sóc khách hàng giúp em là em vui lắm rồi."
Khi nào quà cảm ơn sau là hợp lý
Không phải mọi món quà sau đều đáng ngại. Quà cảm ơn thường hợp lý khi:
- Việc đã khép lại hẳn, người tặng không còn việc gì sẽ nhờ người nhận.
- Người nhận không biết trước, cũng không có thói quen nhận quà sau việc.
- Giá trị tương xứng với một lời cảm ơn, không phải một khoản trả công.
- Món quà công khai, người nhận kể lại được với đồng nghiệp mà không ngại.
- Việc được giúp nằm ngoài phận sự, hoặc là giúp đỡ cá nhân giữa những người quen.
Kể cả khi hợp lý, ghi lại một dòng trong sổ quà tặng của nhóm vẫn là thói quen tốt.
Pháp luật ở mức nguyên tắc
Với khu vực nhà nước, Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 không chỉ nhìn vào quà nhận trước khi giải quyết việc. Nguyên tắc là người có chức vụ, quyền hạn không nhận quà từ người có liên quan tới công việc mình giải quyết hoặc quản lý; một khoản lợi ích nhận sau khi đã giải quyết việc cho người khác vẫn có thể bị xem xét như lợi ích gắn với công việc đó. Chi tiết cụ thể nên hỏi bộ phận pháp chế hoặc luật sư khi cần.
Áp dụng được ngay
- Dùng bốn câu hỏi trong bảng trên mỗi khi có quà cảm ơn sau việc. Có từ hai câu "có" trở lên thì nên gửi lại hoặc báo cấp trên.
- Câu nói mẫu khi gửi lại: "Em cảm ơn chị đã nhớ tới em. Việc này là phần việc của em, em được công ty trả lương để làm rồi. Chị khen một câu với bộ phận chăm sóc khách hàng là em vui nhất."
- Nói trước: khi làm xong một việc cho khách, có thể chủ động nói "không cần quà cáp gì đâu ạ" để khách khỏi phải nghĩ.
- Với nhóm: thống nhất rằng quà cảm ơn từ khách gửi tới văn phòng thì chia chung, quà gửi riêng có giá trị thì báo trưởng nhóm.
- Câu hỏi tự soát: "Lần sau người này nhờ việc, mình có thấy khó nói không với họ không?" Nếu có, món quà đã tạo món nợ.
Câu hỏi thường gặp
Nhận quà cảm ơn sau khi xong việc có sao không?
Tuỳ trường hợp. Nếu việc đã khép hẳn, mình không biết trước có quà, giá trị nhỏ và người tặng không còn việc gì sẽ nhờ mình thì thường hợp lý. Nếu quan hệ còn tiếp hoặc món quà được ngầm hiểu từ trước, nó vẫn là xung đột lợi ích.
Vì sao quà đến sau vẫn có thể ảnh hưởng tới quyết định?
Vì nếu người quyết định biết rằng làm tốt cho một bên thì thế nào cũng có quà, sự chờ đợi đó đã chen vào quyết định từ trước. Ngoài ra món quà tạo thiện cảm mang sang lần làm việc sau. Món quà đến sau nhưng ảnh hưởng có thể đến trước.
Khách hàng muốn cảm ơn nhân viên thì nên làm thế nào?
Cách tốt nhất là gửi lời khen tới cấp trên hoặc kênh chăm sóc khách hàng của công ty, vì lời khen vào hồ sơ đánh giá của nhân viên. Nếu muốn tặng, quà nhỏ cho cả nhóm gửi tới văn phòng ít gây khó xử hơn quà riêng có giá trị.
Quà cảm ơn khác lại quả thế nào?
Lại quả là khoản trả ngược về người đã quyết định mua, thường được thoả thuận trước và tính theo giá trị đơn hàng. Quà cảm ơn thì có thể bất ngờ và nhỏ. Nhưng khi quà cảm ơn trở thành lệ, được chờ đợi và tăng theo giá trị việc, nó vận hành gần giống lại quả.
Giúp việc ngoài phận sự rồi nhận quà có được không?
Thường được, khi đó là giúp đỡ cá nhân giữa người quen, không ai trả lương cho việc đó và người tặng không còn việc gì sẽ nhờ mình quyết. Quà tương xứng và công khai thì là lời cảm ơn bình thường.
