Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 là luật hiện hành của Việt Nam về phòng ngừa, phát hiện và xử lý tham nhũng, có hiệu lực từ ngày 1/7/2019. Về xung đột lợi ích, luật đặt ra ba ý chính: người có chức vụ, quyền hạn phải báo cáo khi biết nhiệm vụ của mình có xung đột lợi ích; người có thẩm quyền có thể giám sát, tạm dừng hoặc chuyển người đó khỏi việc có xung đột; và có những việc người có chức vụ không được làm, như nhận quà liên quan tới công việc mình giải quyết. Luật cũng lần đầu mở rộng một phần sang doanh nghiệp, tổ chức ngoài nhà nước. Bài này chỉ nói nguyên tắc, không thay cho văn bản luật hay tư vấn pháp lý.
Luật này dành cho ai
Đối tượng chính của luật là người có chức vụ, quyền hạn: cán bộ, công chức, viên chức, người giữ chức danh trong cơ quan, tổ chức, đơn vị và một số người khác được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ. Đây là lý do khái niệm tham nhũng trong pháp luật hẹp hơn khái niệm tư lợi trong đời thường.
Người làm ở doanh nghiệp tư nhân, thủ quỹ lớp, ban đại diện phụ huynh, trưởng họ không phải đối tượng chính của phần lớn các quy định. Nhưng điều đó không có nghĩa là luật không liên quan:
- Luật có phần riêng về phòng, chống tham nhũng trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước, với một số biện pháp bắt buộc cho một số loại hình (như công ty đại chúng, tổ chức tín dụng) và khuyến khích cho các nơi khác.
- Người dân thường gặp luật này ở phía bên kia: khi làm thủ tục, khi bị gợi ý đưa tiền, khi muốn phản ánh.
- Các nguyên tắc của luật (khai báo, tránh để người thân giữ chỗ nhạy cảm, quản lý quà tặng) là những nguyên tắc tốt mà nhóm nào cũng có thể học theo.
Hai định nghĩa cần nắm
Tham nhũng
Luật định nghĩa tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Ba yếu tố đi cùng: có chức vụ, quyền hạn; lợi dụng chính chức vụ, quyền hạn đó; và vì vụ lợi. Thiếu một yếu tố thì không phải tham nhũng theo nghĩa của luật, dù vẫn có thể sai theo nghĩa khác.
Xung đột lợi ích
Luật mô tả xung đột lợi ích là tình huống mà lợi ích của người có chức vụ, quyền hạn hoặc người thân thích của họ tác động hoặc sẽ tác động không đúng đến việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ. Chữ "sẽ" cho thấy luật quan tâm cả xung đột tiềm ẩn, không chỉ khi sai phạm đã xảy ra. Ba dạng thực tế, tiềm ẩn, bị nhìn nhận được giải thích trong bài Xung đột lợi ích là gì cùng danh mục.
Luật xử lý xung đột lợi ích như thế nào
| Bước | Nội dung theo nguyên tắc của luật | Bài học cho nhóm nhỏ |
|---|---|---|
| Báo cáo | Người có chức vụ, quyền hạn khi biết hoặc buộc phải biết nhiệm vụ được giao có xung đột lợi ích thì phải báo cáo người có thẩm quyền | Ai có quan hệ với bên liên quan thì nói ra trước khi quyết |
| Phát hiện từ người khác | Người khác biết có xung đột lợi ích cũng có thể thông tin cho người có thẩm quyền | Nhóm cần một kênh để thành viên nhắc nhau mà không bị coi là bới móc |
| Xử lý | Người có thẩm quyền xem xét và có thể áp dụng: giám sát việc thực hiện nhiệm vụ, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ việc thực hiện nhiệm vụ đó, tạm thời chuyển sang vị trí khác | Cho người có quan hệ đứng ngoài phần việc đó, hoặc có thêm người cùng làm |
Tinh thần của quy trình này trùng với nguyên tắc phổ quát: xung đột lợi ích chưa phải là sai; cái luật đòi là nói ra và để người có thẩm quyền xử lý, thay vì tự quyết.
Những việc người có chức vụ không được làm
Luật đặt ra một nhóm quy tắc ứng xử cho người có chức vụ, quyền hạn. Ở mức nguyên lý, có thể chia thành các nhóm sau:
- Về quà tặng: không được nhận quà tặng dưới bất kỳ hình thức nào của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến công việc do mình giải quyết hoặc thuộc phạm vi quản lý của mình. Quà không từ chối được thì phải được quản lý, xử lý theo quy định. Việc dùng tài chính công, tài sản công làm quà tặng cũng bị hạn chế.
- Về kinh doanh: có những giới hạn về việc thành lập, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp, góp vốn vào doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực mình trực tiếp quản lý, trừ trường hợp luật khác cho phép.
- Về người thân: người đứng đầu, cấp phó không được bố trí người thân thích (như vợ hoặc chồng, cha mẹ, con, anh chị em ruột) giữ một số vị trí nhạy cảm trong cơ quan do mình phụ trách, như tổ chức nhân sự, kế toán, thủ quỹ, thủ kho, mua sắm.
- Về thông tin: không được dùng thông tin có được nhờ chức vụ để vụ lợi, không được tiết lộ bí mật công tác.
Chi tiết từng nhóm, danh sách vị trí, mức giá trị quà và thủ tục cụ thể nằm ở luật và các văn bản hướng dẫn, có thể được sửa đổi. Người cần áp dụng nên đọc văn bản hiện hành hoặc hỏi bộ phận pháp chế, thanh tra của cơ quan.
Vì sao quy tắc về người thân đáng học
Quy tắc không để người thân của người đứng đầu làm kế toán, thủ quỹ, thủ kho, mua sắm trong đơn vị mình phụ trách có ý nghĩa rất thực tế: đó đúng là những chỗ mà tiền và hàng đi qua, và cần người kiểm độc lập. Nhóm nào cũng có thể học theo: trưởng ban không để vợ hoặc chồng mình giữ quỹ của ban. Tinh thần này gần với phép hồi tị thời Lê mà danh mục Ca dao & văn hoá lợi – nghĩa có bàn.
Các biện pháp phòng ngừa khác
Ngoài kiểm soát xung đột lợi ích, luật có một hệ biện pháp phòng ngừa chung. Ở mức nguyên tắc:
| Biện pháp | Ý chính |
|---|---|
| Công khai, minh bạch | Công khai hoạt động, ngân sách, mua sắm, tuyển dụng theo quy định |
| Định mức, tiêu chuẩn, chế độ | Chi tiêu theo chuẩn có sẵn, không tự đặt ra |
| Quy tắc ứng xử | Những việc phải làm, không được làm của người có chức vụ, quyền hạn |
| Chuyển đổi vị trí công tác | Người ở một số vị trí nhạy cảm được luân chuyển định kỳ để tránh quen thân quá mức |
| Kiểm soát tài sản, thu nhập | Một số đối tượng phải kê khai tài sản, thu nhập theo quy định |
| Thanh toán không dùng tiền mặt | Khuyến khích để giao dịch có dấu vết |
Nhiều biện pháp này có phiên bản "đời thường" cho nhóm nhỏ: công khai báo giá, xoay vòng người giữ quỹ, chuyển khoản thay vì tiền mặt, ghi sổ quà tặng.
Khu vực ngoài nhà nước: điểm mới đáng chú ý
Trước luật năm 2018, các quy định phòng, chống tham nhũng chủ yếu nhắm vào khu vực nhà nước. Luật 2018 mở rộng một phần sang doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước. Ở mức nguyên lý: doanh nghiệp được khuyến khích xây dựng quy tắc ứng xử, cơ chế kiểm soát nội bộ, văn hoá kinh doanh lành mạnh; một số loại hình có ảnh hưởng rộng tới công chúng phải áp dụng một số biện pháp như công khai, minh bạch và kiểm soát xung đột lợi ích.
Với người làm thuê ở doanh nghiệp, điều này có nghĩa là quy chế công ty về quà tặng, khai báo người thân, mua sắm có cơ sở rõ hơn. Khi gặp một tình huống cụ thể, quy chế của nơi mình làm việc là nơi đầu tiên cần đọc. Ngoài ra, pháp luật hình sự hiện hành cũng xử lý một số hành vi như nhận hối lộ, đưa hối lộ trong cả khu vực ngoài nhà nước; đây là vùng cần tư vấn của luật sư nếu dính tới.
Người dân thường cần biết gì
- Cả người đưa lẫn người nhận đều có trách nhiệm. Đưa tiền để được việc không phải là chuyện "bình thường" trước pháp luật, kể cả khi mình ở thế yếu.
- Bị gợi ý, bị ép đưa tiền khi làm thủ tục: có quyền phản ánh, tố cáo với cơ quan có thẩm quyền; người tố cáo được pháp luật bảo vệ theo quy định. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý trước khi làm.
- Không chắc một việc có vi phạm không: đừng tự kết luận qua mạng. Hỏi luật sư, phòng pháp chế, công đoàn hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Áp dụng được ngay
- Nếu đang làm trong khu vực nhà nước, tìm đọc quy tắc ứng xử của cơ quan mình và hỏi bộ phận thanh tra hoặc tổ chức cán bộ về thủ tục báo cáo xung đột lợi ích.
- Nếu làm ở doanh nghiệp, hỏi nhân sự: công ty có quy chế về quà tặng, khai báo người thân, mua sắm không? Đọc trước khi có tình huống.
- Nếu đang dẫn một nhóm nhỏ, mượn ba nguyên tắc của luật: ai có quan hệ thì báo; người thân của trưởng nhóm không giữ quỹ; quà liên quan tới việc chung thì ghi lại.
- Lưu một câu trả lời mẫu khi bị gợi ý đưa tiền: "Em làm đúng thủ tục thôi ạ, còn thiếu giấy gì anh chị cho em xin danh sách." Rồi hỏi tư vấn nếu bị gây khó.
Câu hỏi thường gặp
Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 có hiệu lực khi nào?
Luật có hiệu lực từ ngày 1/7/2019 và là luật hiện hành về phòng, chống tham nhũng. Một số nội dung được hướng dẫn chi tiết bởi các văn bản dưới luật, có thể được sửa đổi theo thời gian.
Luật nói gì về xung đột lợi ích?
Luật coi xung đột lợi ích là tình huống lợi ích của người có chức vụ, quyền hạn hoặc người thân thích tác động hoặc sẽ tác động không đúng tới nhiệm vụ. Người đó phải báo cáo, và người có thẩm quyền có thể giám sát, tạm đình chỉ hoặc chuyển họ khỏi việc có xung đột.
Luật phòng chống tham nhũng có áp dụng cho doanh nghiệp tư nhân không?
Có một phần. Luật 2018 mở rộng một số biện pháp sang doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước, bắt buộc với một số loại hình và khuyến khích với các nơi khác. Chi tiết nên hỏi bộ phận pháp chế hoặc luật sư.
Công chức có được nhận quà không?
Luật không cho người có chức vụ, quyền hạn nhận quà của người có liên quan tới công việc mình giải quyết hoặc thuộc phạm vi quản lý. Quà không từ chối được phải được xử lý theo quy định. Mức giá trị và thủ tục cụ thể cần tra văn bản hiện hành.
Tham nhũng khác tư lợi thế nào theo luật?
Tham nhũng là khái niệm pháp lý dành cho người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Tư lợi rộng hơn, có thể xảy ra ở thủ quỹ lớp hay nhân viên công ty tư nhân, dù không phải lúc nào cũng thuộc phạm vi của luật này.
