"Nhất thân nhì quen" là câu cửa miệng nói rằng muốn việc gì suôn sẻ thì thứ nhất là có người thân, thứ hai là có người quen. Nó mô tả rất đúng một mặt của đời sống: quen biết giúp có thông tin, có lòng tin, có người chỉ đường. Nhưng khi quen biết được dùng để vượt qua hàng chờ, qua tiêu chí, qua quy trình mà người khác phải theo, cái giá được trả bởi những người không quen ai — và về lâu dài bởi chính lòng tin vào quy trình chung.
Câu nói phản ánh điều gì
Trong xã hội truyền thống Việt Nam, đời sống xoay quanh gia đình, họ hàng và làng xóm. Khi cần vay tiền, tìm thầy thuốc, xin việc, kiện tụng, người ta tìm tới người thân trước, người quen sau. Đó là mạng lưới an toàn khi các dịch vụ chung còn ít và không phải lúc nào cũng đáng tin.
Câu "nhất thân nhì quen" vì vậy là một lời quan sát thực tế hơn là một lời khuyên đạo đức. Nó nói: ai có thân, có quen thì đi nhanh hơn. Đi cùng là câu "Một bồ cái lý không bằng một tí cái tình" — có thể đọc như lời khen tình người ấm áp hơn lý lẽ khô khan, cũng có thể đọc như lời than rằng có lý mà không có quan hệ thì vẫn thua.
Quen biết là một loại vốn
Các nhà xã hội học gọi mạng lưới quan hệ là vốn xã hội. Pierre Bourdieu, nhà xã hội học Pháp, dùng khái niệm này để chỉ những nguồn lực một người có được nhờ thuộc về một mạng lưới quan hệ. Robert Putnam, trong cuốn Bowling Alone (2000), phân biệt hai kiểu:
- Vốn xã hội gắn kết (bonding): quan hệ trong nhóm khép kín — gia đình, họ hàng, đồng hương. Mạnh về tin cậy và hỗ trợ, nhưng có thể khép người ngoài lại.
- Vốn xã hội bắc cầu (bridging): quan hệ nối các nhóm khác nhau. Mở ra thông tin và cơ hội mới.
Mark Granovetter, trong bài báo nổi tiếng năm 1973 "The Strength of Weak Ties", còn cho thấy khi tìm việc, những "quan hệ yếu" — người quen sơ — thường mang lại thông tin hữu ích hơn bạn thân, vì họ ở trong những vòng tròn khác mình. "Nhì quen" hoá ra có sức mạnh riêng của nó.
Những nghiên cứu này cho thấy quen biết tự nó không xấu. Nó là một phần bình thường, thậm chí cần thiết, của đời sống. Câu hỏi là quen biết được dùng để làm gì.
Dùng quen biết: chỗ nào ổn, chỗ nào thành chuyện
| Dùng quen biết để… | Ví dụ giả định | Vùng |
|---|---|---|
| Có thông tin | Hỏi người quen ở công ty xem vị trí đó làm gì, cần chuẩn bị gì | Hợp lý |
| Được hướng dẫn thủ tục | Nhờ người quen chỉ cách điền hồ sơ cho đúng | Hợp lý |
| Được giới thiệu | Người quen chuyển hồ sơ, nói rõ quan hệ, nơi tuyển xét như mọi người | Vùng xám — ổn nếu minh bạch |
| Được "để ý" hơn | Người quen dặn người chấm "xem kỹ hồ sơ cháu giúp anh" | Vùng xám nghiêng về tư lợi |
| Vượt hàng chờ | Người quen trong cơ quan đẩy hồ sơ lên trước người nộp sớm hơn | Tư lợi |
| Vượt tiêu chí | Người quen trong hội đồng nâng điểm, bỏ qua thiếu sót | Tư lợi |
Ranh giới giống như ở nhiều bài khác trong wiki: quen biết giúp mình đi đúng đường nhanh hơn là bình thường; quen biết giúp mình đi đường riêng mà người khác không được đi là tư lợi — của người đang giữ vai trò đẩy mình qua.
Cái giá của văn hoá quen biết
Khi "nhất thân nhì quen" thành cách duy nhất để làm được việc, có những cái giá ít ai nhìn thấy:
- Người không quen ai bị đẩy lùi. Mỗi người chen lên là một người khác bị lùi xuống — thường là người ở xa, người nghèo, người mới đến.
- Ai cũng phải đi "chạy". Khi biết người khác có quen, những người còn lại cũng tìm quen để không bị thiệt. Chi phí cho cả xã hội tăng, còn lợi thế thì triệt tiêu nhau.
- Quy trình mất giá. Khi đi đường chính không còn được tin, người ta bỏ công làm hồ sơ cho tốt mà dồn sức đi tìm quan hệ.
- Người giữ vai trò bị kẹt. Giúp người quen một lần thì khó từ chối lần sau, khó từ chối người khác.
- Người được giúp mang tiếng. Dù giỏi thật, người đi bằng quan hệ vẫn bị nghi ngờ.
Chuyện chen lượt trong bệnh viện nhờ người quen có bài riêng ở danh mục Trường học & bệnh viện; chuyện người thân nhờ "chạy" việc có ở danh mục Người nhà & quỹ chung.
Giữ tình quen biết mà không làm hỏng việc chung
Khi mình là người được nhờ
Giúp bằng thông tin, bằng hướng dẫn, bằng lời giới thiệu minh bạch — đó là cách dùng vốn xã hội của mình mà không lấy phần của ai. Khi được nhờ vượt hàng, vượt tiêu chí, có thể nói rõ: mình giúp được phần này, phần kia thì không.
Khi mình là người đi nhờ
Nhờ thông tin, nhờ hướng dẫn là bình thường. Trước khi nhờ "để ý giúp", hãy hỏi: nếu người ngồi sau mình trong hàng biết chuyện này, họ có thấy công bằng không?
Khi mình là người thiết kế quy trình
Quy trình càng rõ, càng công khai, càng ít chỗ cho "nhất thân nhì quen" chen vào. Thứ tự xử lý công khai, tiêu chí viết ra trước, người chấm không biết tên người dự — những việc nhỏ này làm quan hệ bớt quan trọng.
Áp dụng được ngay
- Câu nói mẫu khi bị nhờ "để ý": "Em chỉ cách chuẩn bị hồ sơ cho thật tốt được, còn khâu xét thì em không can thiệp, để cháu được xét đàng hoàng như mọi người."
- Phép thử người ngồi sau. Trước khi nhờ ai một việc, tưởng tượng người đứng sau mình trong hàng. Nếu họ biết mình nhờ việc này, họ thấy bình thường hay thấy bất công?
- Giới thiệu thì nói rõ quan hệ. Khi viết lời giới thiệu ai đó, ghi một câu: "Đây là cháu họ của em, em giới thiệu để anh chị biết, mong được xét theo tiêu chí chung."
- Dùng "quan hệ yếu" đúng cách. Trong tuần này, thay vì nhờ người thân "lo giúp", hỏi ba người quen sơ về thông tin, kinh nghiệm. Đó là cách dùng vốn xã hội vừa hiệu quả vừa sạch.
Câu hỏi thường gặp
"Nhất thân nhì quen" nghĩa là gì?
Câu nói có nghĩa muốn việc gì suôn sẻ thì thứ nhất là có người thân, thứ hai là có người quen. Đây là lời quan sát về đời sống dựa nhiều vào quan hệ, không phải lời khuyên đạo đức. Nó vừa chỉ ra giá trị của quan hệ, vừa ngầm nói tới sự thiệt thòi của người không quen ai.
Nhờ người quen có phải là tư lợi không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nhờ thông tin, hướng dẫn thủ tục hay giới thiệu có nói rõ quan hệ là bình thường. Khi người quen dùng vai trò của họ để đẩy mình vượt hàng chờ hay vượt tiêu chí mà người khác phải theo, đó là tư lợi.
Vốn xã hội là gì?
Vốn xã hội là những nguồn lực một người có được nhờ mạng lưới quan hệ. Robert Putnam phân biệt vốn gắn kết trong nhóm khép kín và vốn bắc cầu nối các nhóm khác nhau. Quen biết tự nó không xấu, quan trọng là dùng để làm gì.
Sức mạnh của quan hệ yếu là gì?
Đó là ý tưởng của Mark Granovetter năm 1973: khi tìm việc, những người quen sơ thường mang lại thông tin hữu ích hơn bạn thân, vì họ ở trong những vòng tròn khác mình. Dùng quan hệ yếu để có thông tin là cách dùng quen biết lành mạnh.
"Một bồ cái lý không bằng một tí cái tình" nghĩa là gì?
Câu nói cho rằng nhiều lý lẽ cũng không bằng một chút tình cảm. Nó có thể hiểu là đề cao tình người, cũng có thể hiểu là lời than rằng có lý mà không có quan hệ thì vẫn thua. Trong việc chung, cần cả tình lẫn lý, và lý phải đi trước khi đụng tới phần của người khác.
