Quà gửi qua vợ, chồng, con của người có quyền quyết định vẫn là quà cho chính người đó. Đi đường vòng không làm món quà nhẹ đi; nó chỉ làm người nhận khó từ chối hơn và khó nhận ra hơn. Người giữ vai trò được giao nên coi quà tới người nhà mình — học bổng cho con, việc làm cho vợ, quà sinh nhật cho chồng — như quà tới tay mình, và xử lý theo cùng một nguyên tắc.
Bài này bàn các dạng "đường vòng" hay gặp, vì sao chúng hiệu quả với người tặng, và gia đình nên nói chuyện với nhau thế nào để không ai bị đặt vào thế khó.
Vì sao quà hay đi đường vòng
Khi người có vai trò quyết định đã quen từ chối quà, người cần việc tìm lối khác. Người nhà là lối dễ nhất, vì ba lý do:
- Người nhà không biết bối cảnh. Vợ của trưởng phòng mua hàng không biết công ty chồng đang chọn nhà cung cấp nào. Với chị, đó chỉ là một người quen lịch sự gửi hộp mỹ phẩm chúc sinh nhật.
- Người nhà khó từ chối hơn. Đứa trẻ được tặng đồ chơi, người mẹ già được biếu thuốc bổ — không ai nỡ bắt họ trả lại.
- Người có quyền khó chối bỏ món nợ. Món quà tới tay người thân chạm vào tình cảm gia đình, nên cảm giác mang ơn mạnh hơn quà gửi thẳng cho mình.
Về mặt xung đột lợi ích, lợi ích của người nhà cũng là lợi ích của mình. Đây là lý do pháp luật nhiều nước và nhiều quy chế doanh nghiệp đều tính cả "người có liên quan" — vợ, chồng, cha mẹ, con, anh chị em — khi xét xung đột lợi ích. Luật Doanh nghiệp 2020 của Việt Nam cũng có khái niệm người có liên quan, và đặt nguyên tắc giao dịch với người có liên quan phải được công khai, chấp thuận.
Các dạng đường vòng hay gặp
| Dạng | Ví dụ giả định | Vì sao đáng để ý |
|---|---|---|
| Quà dịp lễ gửi về nhà | Nhà cung cấp gửi giỏ quà Trung thu tới nhà, ghi tên vợ người phụ trách | Tránh văn phòng, nơi có quy chế và đồng nghiệp |
| Quà cho con | Đối tác tặng con của giám đốc chiếc xe đạp nhân ngày sinh nhật bé | Rất khó trả lại, chạm vào tình thương con |
| Cơ hội cho người nhà | Nhà thầu nhận em vợ của người chấm thầu vào làm, lương cao hơn mức thị trường | Không phải quà vật chất nhưng giá trị lớn, kéo dài |
| Giảm giá riêng | Cửa hàng của đối tác giảm giá sâu cho chồng của người phụ trách khi anh mua đồ | Khó thấy, dễ nói là "ưu đãi khách quen" |
| Học bổng, suất học, chuyến đi cho con | Công ty đang xin giấy phép tài trợ cho con của người duyệt hồ sơ một khoá học hè | Mang danh nghĩa tốt đẹp, khó từ chối |
| Quà cho cha mẹ | Ứng viên mang quà về quê biếu bố mẹ của người phỏng vấn | Đánh vào chữ hiếu |
Người có vai trò quyết định nên làm gì
Coi quà tới người nhà như quà tới mình
Đây là nguyên tắc nền. Nếu một món quà gửi thẳng cho mình thì mình sẽ trả lại, thì cùng món quà ấy gửi qua vợ, chồng, con cũng nên được xử lý như vậy. Cách trả lại có thể mềm hơn — do chính mình đứng ra, không bắt người nhà phải nói — nhưng kết quả nên như nhau.
Nói chuyện trước với người trong nhà
Phần lớn người nhà không muốn gây khó cho mình; họ chỉ không biết. Một cuộc nói chuyện ngắn đủ để thay đổi:
"Dạo này bên công ty anh đang chọn nhà cung cấp. Nếu có ai lạ gửi quà về nhà, hay gọi cho em hỏi han, em cứ cảm ơn rồi bảo để anh tự liên lạc nhé. Đừng nhận gì giúp anh."
Với con lớn, có thể giải thích đơn giản: "Người ta tặng quà vì bố đang làm một việc liên quan tới họ, nên mình không nhận được."
Đứng ra trả lại, không đẩy việc cho người nhà
Khi quà đã tới nhà, người có vai trò nên tự liên lạc với người tặng, cảm ơn và gửi lại. Câu nói mẫu: "Anh cảm ơn em đã nghĩ tới nhà anh. Nhưng vì anh đang làm việc với bên em, anh xin gửi lại món quà. Vợ anh cũng rất quý tấm lòng của em." Cách này không bắt người nhà phải ở giữa.
Khai báo khi người nhà có quan hệ thật với bên kia
Có những quan hệ có thật, không phải quà: vợ làm ở công ty đối tác, em trai làm cho nhà thầu. Đó là xung đột lợi ích, không phải lỗi. Việc nên làm là báo cấp trên và rút khỏi các quyết định liên quan. Phần khai báo và rút lui có bài riêng trong danh mục Khai báo & minh bạch.
Với người tặng: đừng đặt người nhà vào giữa
Bài này cũng dành cho phía người tặng. Nhiều người gửi quà qua người nhà không phải để mua chuộc, mà vì đã quen biết cả gia đình. Nhưng nếu đang có việc chờ người kia quyết, quà tới người nhà sẽ làm họ khó xử gấp đôi: vừa phải lo cho công việc, vừa phải nói chuyện với người trong nhà. Nếu thực sự muốn giữ tình, hãy đợi tới khi việc đã xong, và gửi một cách công khai.
Xếp tình huống vào ba vùng
- Hợp lý: bạn thân lâu năm của gia đình, không làm việc gì với mình, tặng quà sinh nhật con như mọi năm.
- Vùng xám: đối tác cũ, nay không còn hợp đồng, gửi quà Tết về nhà; hoặc con của đồng nghiệp ở công ty đối tác được mời dự sinh nhật con mình và mang quà.
- Tư lợi nếu nhận: bên đang dự tuyển gửi quà giá trị về nhà; nhà thầu nhận người nhà vào làm với điều kiện ưu đãi bất thường; ứng viên biếu quà bố mẹ người phỏng vấn.
Khi người nhà đã nhận và đã dùng
Đôi khi món quà đã được dùng trước khi mình biết — con đã chơi món đồ chơi, mẹ đã uống hộp thuốc bổ. Lúc đó không cần trách người nhà. Việc nên làm là báo cấp trên hoặc bộ phận phụ trách, kể đúng sự việc, hoàn lại giá trị tương đương nếu quy chế nơi làm yêu cầu, và tự đứng ngoài quyết định liên quan tới người tặng trong thời gian tới. Rồi nói chuyện với gia đình để lần sau biết cách xử lý.
Áp dụng được ngay
- Nói chuyện với người trong nhà tuần này: nếu có người lạ hoặc đối tác gửi quà về nhà, cảm ơn và bảo để mình tự liên lạc.
- Lập danh sách người có liên quan của mình — vợ, chồng, con, cha mẹ, anh chị em — làm ở đâu, có liên quan tới công việc mình không. Nếu có, báo cấp trên.
- Câu hỏi tự soát: "Nếu món quà này gửi thẳng cho mình ở văn phòng, mình có nhận không?" Nếu không, thì qua người nhà cũng không.
- Tự đứng ra trả lại, đừng để người nhà phải nói lời từ chối.
- Với cơ hội việc làm, học bổng cho người nhà: hỏi bộ phận nhân sự hoặc pháp chế trước khi chấp nhận, nếu bên cho đang có việc với mình.
Câu hỏi thường gặp
Đối tác tặng quà cho vợ, con có tính là nhận quà không?
Về xung đột lợi ích thì có. Lợi ích của người nhà cũng là lợi ích của mình, nên quà tới vợ, chồng, con nên được xử lý như quà tới chính mình. Nhiều quy chế doanh nghiệp và pháp luật đều tính cả người có liên quan khi xét xung đột lợi ích.
Người có liên quan là những ai?
Theo cách hiểu phổ thông, đó là vợ, chồng, cha mẹ, con, anh chị em ruột và đôi khi cả bên vợ hoặc bên chồng. Luật Doanh nghiệp 2020 có khái niệm người có liên quan và đặt nguyên tắc công khai, chấp thuận giao dịch với họ. Phạm vi cụ thể nên hỏi bộ phận pháp chế.
Làm sao trả lại quà đã gửi tới nhà mà không làm người nhà khó xử?
Tự mình liên lạc với người tặng, cảm ơn và gửi lại, nói rằng vì đang làm việc với bên họ nên không nhận được. Không bắt vợ, chồng hay con phải đứng ra từ chối. Sau đó nói chuyện với gia đình để lần sau họ biết cách xử lý.
Nhà thầu nhận người nhà mình vào làm có sao không?
Nếu mình đang có quyền quyết định với nhà thầu đó, đây là xung đột lợi ích đáng kể, nhất là khi điều kiện làm việc ưu đãi bất thường. Nên báo cấp trên và rút khỏi các quyết định liên quan. Việc làm không phải quà vật chất nhưng giá trị thường lớn và kéo dài.
Quà cho con nhỏ thì có cần trả lại không?
Nếu người tặng đang chờ mình quyết một việc thì nên trả lại hoặc gửi lại món tương đương, do chính mình đứng ra. Nếu là bạn bè thân không liên quan công việc thì là quà bình thường. Câu hỏi then chốt là người tặng có đang có việc với mình không.
