Làm thêm ngoài giờ là quyền của người lao động, miễn là không ảnh hưởng tới việc chính và không vi phạm những gì đã cam kết. Nhưng làm thêm cho khách hàng hoặc đối thủ của chính công ty mình thì khác: mình đứng ở hai phía của cùng một bàn. Cách an toàn là đọc hợp đồng và quy chế, hỏi trước bằng văn bản, và tuyệt đối không dùng thông tin, khách hàng, công cụ của công ty cho việc làm thêm.
Làm thêm là chuyện bình thường
Thu nhập từ một công việc nhiều khi không đủ. Người làm thiết kế nhận vẽ thêm, kế toán nhận sổ sách cho vài tiệm nhỏ, giáo viên tiếng Anh dạy thêm buổi tối, lập trình viên nhận dự án ngoài. Bộ luật Lao động 2019 cho phép người lao động giao kết hợp đồng với nhiều người sử dụng lao động, với điều kiện phải thực hiện đầy đủ những gì đã cam kết với từng nơi.
Vấn đề không nằm ở việc làm thêm, mà ở chỗ làm thêm cho ai và bằng cái gì.
Bốn kiểu làm thêm, bốn mức rủi ro
| Kiểu | Ví dụ giả định | Mức rủi ro |
|---|---|---|
| Làm thêm lĩnh vực khác, khách không liên quan | Nhân viên ngân hàng cuối tuần bán cây cảnh online | Thấp. Vẫn nên đọc quy chế |
| Làm thêm cùng nghề, khách không liên quan | Kế toán công ty A nhận làm sổ cho tiệm tạp hoá của hàng xóm | Thấp đến trung bình. Kiểm tra cam kết không cạnh tranh, giờ làm |
| Làm thêm cho khách hàng hoặc nhà cung cấp của công ty | Kỹ sư công ty xây dựng nhận thiết kế riêng cho chủ đầu tư đang thuê công ty mình | Cao. Xung đột lợi ích thực tế |
| Làm thêm cho đối thủ trực tiếp | Nhân viên bán hàng của chuỗi cửa hàng A cuối tuần làm tư vấn cho chuỗi B cạnh tranh | Rất cao. Gần như chắc chắn vi phạm lòng tin, có thể vi phạm hợp đồng |
Vì sao làm cho khách hàng của công ty là xung đột lợi ích
Thử hình dung: anh Khánh làm kỹ sư cho một công ty thiết kế nội thất. Một khách hàng của công ty, sau khi làm việc với anh, nhắn riêng: "Anh làm riêng cho em phần nhà phố này, em trả thẳng cho anh, rẻ hơn qua công ty." Anh Khánh nhận.
Từ lúc đó, anh có hai lợi ích kéo ngược nhau:
- Với công ty, anh nên đưa khách vào hợp đồng của công ty. Với bản thân, anh có lợi khi khách đi đường riêng.
- Với công ty, anh nên làm hết sức cho dự án chính. Với bản thân, anh có động lực dồn sức cho dự án riêng.
- Anh biết giá công ty báo, biết điểm yếu trong đề xuất của công ty. Thông tin đó có được nhờ vai trò nhân viên.
Đây là hình mẫu của tư lợi: dùng vai trò được giao để lấy phần mà lẽ ra thuộc về người giao việc. Cái khách hàng "rẻ hơn" chính là phần doanh thu của công ty chuyển sang túi riêng.
Vì sao làm cho đối thủ càng rủi ro
Làm cho đối thủ trực tiếp gần như không thể tránh việc dùng hiểu biết có được từ công ty: giá vốn, cách làm, danh sách khách hàng, kế hoạch sắp tới. Dù cố gắng không nói gì, người làm hai nơi vẫn mang những hiểu biết đó trong đầu, và lời khuyên của họ cho bên kia ít nhiều đã bị định hình bởi chúng.
Nhiều hợp đồng lao động có điều khoản về bảo mật thông tin, bí mật kinh doanh; Bộ luật Lao động 2019 cho phép hai bên thoả thuận nội dung này. Các điều khoản cấm làm cho đối thủ, nhất là sau khi nghỉ việc, có khả năng ràng buộc tới đâu thì còn nhiều cách hiểu và phụ thuộc từng trường hợp; nếu đang vướng, nên hỏi luật sư. Ở mức đạo đức nghề nghiệp, câu trả lời đơn giản hơn: đang làm cho một bên thì không làm cho đối thủ trực tiếp của bên đó mà không có sự đồng ý rõ ràng.
Những thứ không được mang sang việc làm thêm
| Thứ | Vì sao |
|---|---|
| Danh sách khách hàng, số điện thoại khách của công ty | Có được nhờ vai trò, thuộc về công ty |
| Báo giá, giá vốn, hợp đồng mẫu, tài liệu nội bộ | Thông tin kinh doanh của công ty |
| Máy tính, phần mềm bản quyền, tài khoản công ty | Tài sản công ty, có thể vi phạm bản quyền |
| Giờ làm việc | Đã được trả lương cho thời gian đó |
| Tên tuổi, thương hiệu công ty | Khách có thể nghĩ đang làm với công ty |
Kỹ năng, kinh nghiệm chung của nghề thì thuộc về mình; không ai cấm người thợ giỏi dùng tay nghề của họ. Ranh giới là giữa "cái mình biết làm" và "cái mình biết về công ty".
Hỏi trước thế nào
Với kiểu làm thêm thứ hai trở lên, cách tốt nhất là hỏi trước bằng văn bản, kể cả tin nhắn hay thư điện tử. Nội dung nên gồm:
- Làm thêm việc gì, cho ai (loại khách, không cần tên nếu chưa cần).
- Thời gian: ngoài giờ, không ảnh hưởng ca làm.
- Cam kết không dùng thông tin, khách hàng, tài sản công ty.
- Đề nghị phản hồi nếu có điểm nào công ty thấy không phù hợp.
Nhiều trường hợp công ty đồng ý ngay. Có trường hợp công ty đề nghị điều chỉnh. Quan trọng là có câu trả lời ghi lại, để sau này không ai phải đoán.
Khi khách của công ty nhờ làm riêng
Đây là tình huống khó nhất vì có tiền ngay trước mắt. Cách xử lý giữ được cả khách lẫn công ty: "Anh chị cần thêm phần này thì em báo công ty làm phụ lục, em vẫn là người phụ trách." Nếu công ty không nhận phần việc đó và đồng ý bằng văn bản cho mình làm riêng, lúc đó mới cân nhắc.
Khi đã nghỉ việc
Sau khi rời công ty, quyền làm cho bất kỳ ai rộng hơn nhiều. Nhưng một số nghĩa vụ vẫn có thể còn: bảo mật thông tin đã cam kết, không dùng tài liệu mang theo, không chủ động lôi kéo khách hàng bằng danh sách lấy từ công ty cũ. Phạm vi và thời hạn của những nghĩa vụ này tuỳ hợp đồng và cách hiểu pháp luật, nên khi chuyển sang đối thủ hay tự mở công ty cùng ngành, đọc lại hợp đồng cũ và hỏi luật sư nếu có điều khoản ràng buộc. Về ứng xử, thói quen tốt là để khách tự tìm tới mình thay vì mang danh bạ khách của công ty cũ đi chào hàng.
Áp dụng được ngay
- Mở lại hợp đồng lao động và quy chế, tìm các mục về bảo mật, làm thêm, không cạnh tranh.
- Liệt kê các việc làm thêm hiện có, xếp vào bốn kiểu ở bảng trên.
- Với kiểu thứ ba và thứ tư, gửi thư hỏi ý kiến công ty trong tuần này, hoặc cân nhắc dừng.
- Tách hẳn công cụ: máy tính, tài khoản, số điện thoại dùng cho việc làm thêm khác với việc ở công ty.
- Câu trả lời mẫu cho khách nhờ làm riêng: "Phần này em làm qua công ty để anh chị được bảo hành đầy đủ ạ."
Câu hỏi thường gặp
Làm thêm ngoài giờ có vi phạm hợp đồng lao động không?
Không đương nhiên vi phạm. Bộ luật Lao động 2019 cho phép người lao động làm cho nhiều nơi, miễn thực hiện đủ cam kết với từng nơi. Cần đọc hợp đồng và quy chế xem có điều khoản bảo mật, không cạnh tranh hay yêu cầu xin phép không.
Làm thêm cho đối thủ của công ty có sao không?
Đây là tình huống rủi ro cao nhất vì khó tránh dùng hiểu biết về công ty cho bên kia. Có thể vi phạm điều khoản bảo mật hoặc cam kết trong hợp đồng. Nếu đang vướng, nên hỏi luật sư.
Khách hàng của công ty nhờ làm riêng thì có nên nhận?
Không nên nhận khi chưa có đồng ý rõ ràng của công ty. Phần khách trả "rẻ hơn" thường là doanh thu lẽ ra thuộc về công ty. Cách an toàn là đưa phần việc đó vào hợp đồng của công ty.
Có được dùng kinh nghiệm ở công ty cho việc làm thêm không?
Kỹ năng và kinh nghiệm chung của nghề thuộc về mình. Không được dùng thông tin riêng của công ty như danh sách khách, báo giá, tài liệu nội bộ, và không dùng tài sản hay giờ làm của công ty.
