Tư lợi không cần chức danh lớn. Người giữ kho, giữ lịch, giữ danh sách, giữ chìa khoá phòng họp đều có một chút quyền: quyết ai được trước, ai được sau, cái gì được xuất ra, ai được biết. Quyền nhỏ thì lợi cũng nhỏ, nhưng vì nhỏ nên ít bị kiểm, lặp lại hằng ngày và chạm tới nhiều người. Chính những chỗ này làm nên cảm giác công bằng hay bất công ở một nơi làm việc.
Quyền nhỏ là gì
Quyền nhỏ là quyền gắn với một việc vận hành, không phải một chức vụ. Người có quyền nhỏ thường không được gọi là "lãnh đạo", không ký hợp đồng lớn, không nằm trong diện phải kê khai gì. Nhưng họ đứng ở một cửa mà nhiều người phải đi qua:
- Người giữ kho: quyết xuất hàng nào trước, hàng mẫu thừa đi đâu, đồ hỏng có thật hỏng không.
- Người giữ lịch: xếp lượt khám, lịch hẹn, ca trực, phòng họp, sân tập.
- Người giữ danh sách: đăng ký suất học, suất du lịch công đoàn, suất nhận quà, danh sách chờ.
- Người giữ thông tin: biết trước lịch kiểm tra, biết ai sắp được đề bạt, biết giá chào của các bên.
- Người giữ cửa: lễ tân, bảo vệ, người nhận hồ sơ, người quyết hồ sơ nào được chuyển lên trước.
Không ai trong số họ "ra quyết định lớn". Nhưng gộp lại, họ quyết định trải nghiệm hằng ngày của rất nhiều người.
Vì sao lợi nhỏ đáng bàn
Lợi nhỏ nhưng chạm nhiều người
Một suất du lịch công đoàn bị giữ cho người quen chỉ là một suất. Nhưng mười người đăng ký trễ hơn một phút và bị trượt đều nhớ chuyện đó. Một lần người quen được xếp khám trước chỉ chậm mười phút cho người khác. Nhưng người phải chờ thấy rõ ai vừa đi qua mặt mình.
Lợi nhỏ nên ít ai kiểm
Không tổ chức nào lập hội đồng để duyệt lịch phòng họp. Không nhóm phụ huynh nào kiểm tra ai xếp danh sách đăng ký trước. Thiếu người kiểm nên chuyện có thể kéo dài nhiều tháng.
Lợi nhỏ là nơi thói quen hình thành
Người quen dùng quyền nhỏ cho người thân ở việc nhỏ sẽ thấy tự nhiên khi làm điều tương tự ở việc lớn hơn. Các nghiên cứu về hành vi sai trượt dần (như công trình của Welsh và cộng sự năm 2015) cho thấy bước nhỏ tăng dần dễ dẫn tới bước lớn. Chi tiết nằm ở danh mục Vì sao người tốt vẫn trượt.
Những kiểu lợi nhỏ hay gặp
| Vị trí | Kiểu lợi nhỏ | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Thủ kho | Hàng mẫu, hàng tặng kèm, hàng "hỏng" mang về | Anh Sơn giữ kho, hàng mẫu nhà cung cấp gửi thường về nhà anh vì "không ai dùng" |
| Người xếp lịch khám, lịch hẹn | Xếp người quen lên trước | Chị Yến ở quầy tiếp đón cho người hàng xóm vào trước vì "chị ấy bận" |
| Người giữ danh sách đăng ký | Giữ chỗ trước khi mở đăng ký | Anh Lộc giữ sẵn ba suất du lịch cho tổ mình trước khi gửi thông báo |
| Người xếp ca | Tự chọn ca tốt, chia ca xấu cho người không thân | Chị Quyên xếp mình và bạn thân nghỉ đúng dịp lễ năm thứ ba liên tiếp |
| Người giữ thông tin | Báo trước cho người quen | Anh Nhân biết trước ngày kiểm kê, nhắn riêng cho bạn cùng tổ chuẩn bị |
| Người nhận hồ sơ | Đẩy hồ sơ người quen lên trên | Hồ sơ của người quen được chuyển đi trong ngày, hồ sơ khác chờ thứ tự |
Xếp vào ba vùng
| Tình huống giả định | Vùng | Vì sao |
|---|---|---|
| Hàng mẫu được ghi sổ, chia đều cho phòng hoặc dùng cho việc chung | Hợp lý | Có quy tắc, ai cũng biết |
| Người xếp lịch đổi lượt cho người quen vì lý do khẩn cấp có thật, ghi lại và báo người bị lùi | Vùng xám | Có lý do, nhưng cần minh bạch để người khác không thấy bị qua mặt |
| Người giữ danh sách giữ suất cho người thân trước khi mở đăng ký | Tư lợi | Dùng quyền để lấy suất trên phần của người khác, không ai được biết |
| Thủ kho mang hàng "hỏng" về nhà mà không có biên bản | Tư lợi | Của chung thành của riêng, không có người kiểm |
Người giữ quyền nhỏ cũng cần được bảo vệ
Có một mặt khác ít được nói: người giữ quyền nhỏ thường chịu áp lực từ người quen. Người thân gọi điện: "Em ở quầy thì cho chị vào trước đi." Đồng nghiệp thân nhắn: "Giữ giùm anh một suất nha." Từ chối thì mất lòng, nhận lời thì thành người phá luật. Họ bị kẹp giữa tình và bổn phận, mà không có quy tắc nào chống lưng.
Cách tốt nhất để bảo vệ họ là biến quy tắc thành thứ có thể chỉ vào: danh sách mở đăng ký cùng một giờ cho mọi người, lịch khám theo số thứ tự, hàng mẫu có sổ. Khi đó người giữ quyền chỉ cần nói: "Chỗ em làm theo số thứ tự, em không đổi được, chị thông cảm." Câu nói dựa vào quy tắc thì dễ nói hơn nhiều so với câu từ chối dựa vào cá nhân.
Thiết kế để quyền nhỏ khó bị dùng sai
- Thứ tự có thể kiểm tra: phiếu số, đăng ký qua biểu mẫu có thời gian ghi tự động, danh sách chờ công khai.
- Sổ cho đồ "không ai dùng": hàng mẫu, quà tặng kèm, đồ thanh lý. Ghi một dòng là đủ.
- Xoay vòng phần tốt và phần xấu: ca lễ, ca đêm, chỗ ngồi gần cửa sổ.
- Người giữ quyền không xử lý việc của chính mình: người xếp ca không tự xếp ca cho mình, người cầm danh sách không tự ghi tên mình trước khi mở.
- Ngoại lệ có ghi lại: được phép đổi thứ tự trong trường hợp khẩn cấp, nhưng ghi lý do.
Những thiết kế này rẻ và đơn giản. Một biểu mẫu đăng ký tự ghi giờ, một quyển sổ đặt cạnh kệ hàng mẫu, một bảng xoay vòng ca lễ dán ở phòng nghỉ. Chúng không đòi ai phải nghi ai. Ngược lại, chúng giúp người giữ quyền không phải tự chứng minh mình trong sạch mỗi lần có người thắc mắc: mọi thứ đã nằm sẵn trên giấy. Ở những nơi đã có thói quen này, chuyện "người quen được ưu tiên" thường tự biến mất, không cần ai nhắc, vì không còn khe hở nào để ưu tiên một cách im lặng.
Áp dụng được ngay
- Nếu mình đang giữ một quyền nhỏ (kho, lịch, danh sách), viết ra một quy tắc ba dòng cho nó và gửi cho người liên quan. Ví dụ: "Đăng ký mở lúc 8 giờ sáng thứ Hai, theo thứ tự thời gian, không giữ chỗ trước."
- Câu từ chối mẫu dựa vào quy tắc: "Chỗ em theo số thứ tự anh ạ, em mà đổi thì người khác thắc mắc, em cũng khó ăn nói."
- Kiểm tra đồ "không ai dùng" trong khu vực mình phụ trách: hàng mẫu, đồ tặng kèm. Lập một sổ hoặc một tin nhắn ghi nhận trong nhóm.
- Nếu mình là người nhờ, tránh đặt người quen vào thế khó: hỏi "chỗ em có quy tắc gì không" trước khi xin ưu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Quyền nhỏ có thể dẫn tới tư lợi không?
Có. Người giữ kho, xếp lịch, giữ danh sách đăng ký có thể dùng chút quyền đó để ưu tiên người quen hoặc giữ lợi nhỏ cho mình. Vì ít bị kiểm và lặp lại hằng ngày, chuyện này ảnh hưởng tới cảm giác công bằng của nhiều người.
Mang hàng mẫu ở công ty về nhà có sao không?
Tuỳ quy định từng nơi. Nếu không có quy tắc rõ, hàng mẫu vẫn là tài sản của công ty. Cách an toàn là hỏi người phụ trách, ghi sổ và để việc dùng hàng mẫu được công khai.
Cho người quen vào khám trước có phải tư lợi không?
Nếu không có lý do y tế khẩn cấp và người khác bị lùi lại mà không biết, đó là dùng vị trí để ưu tiên người quen trên phần của người khác. Ưu tiên khẩn cấp có lý do và được ghi lại thì khác.
Làm sao từ chối người quen nhờ ưu tiên?
Dựa vào quy tắc chung thay vì lý do cá nhân, ví dụ: "Chỗ em làm theo số thứ tự, em không đổi được, chị thông cảm." Nếu nơi mình làm chưa có quy tắc, đề xuất lập một quy tắc đơn giản để chính mình được bảo vệ.
