Khi cả phòng cùng nhận một khoản "lộc" hay cùng theo một "lệ", người mới đến rất khó đứng ngoài, dù trong lòng thấy không ổn. Tâm lý học xã hội giải thích hiện tượng này bằng áp lực tuân theo nhóm, chuẩn mực mô tả ("mọi người đang làm gì") và việc trách nhiệm bị chia mỏng khi nhiều người cùng làm. Tin tốt từ chính các nghiên cứu đó: chỉ cần một người lên tiếng khác đi, sức ép của cả nhóm giảm đi rất nhiều.
"Lệ chung" trông như thế nào
Đây là vài tình huống giả định, ghép từ chuyện thường gặp:
- Phòng mua hàng có "quỹ chè nước" từ khoản nhà cung cấp gửi riêng mỗi quý, ai cũng được chia, không ai hỏi tiền từ đâu.
- Tổ bảo vệ toà nhà nhận "tiền cà phê" của một số hộ để cho xe đỗ chỗ cấm, chia đều cuối tháng.
- Nhóm giáo viên trong một khối cùng nhận "quà ban đại diện" mỗi dịp, người không nhận bị coi là "làm khác người".
- Đoàn công tác cộng đồng tiền ăn để khai cao hơn thực chi, phần dư chia nhau, "lệ từ trước tới giờ".
Điểm chung: không ai đứng ra quyết định. Lệ tự có từ trước, người đến sau thấy nó như một phần của chỗ làm. Từ chối không phải là từ chối một khoản tiền, mà là đứng ra ngoài nhóm.
Thí nghiệm của Asch: theo số đông dù thấy rõ là sai
Đầu thập niên 1950, nhà tâm lý học Solomon Asch làm một loạt thí nghiệm nổi tiếng. Người tham gia ngồi cùng một nhóm, cùng nhìn một đoạn thẳng mẫu và ba đoạn thẳng để so, rồi lần lượt nói to đoạn nào dài bằng đoạn mẫu. Câu trả lời đúng rất rõ ràng. Nhưng những người khác trong nhóm thật ra là người của nhóm nghiên cứu, và ở một số lượt họ cùng nói một đáp án sai.
Kết quả được trích rất nhiều: một tỉ lệ đáng kể các lượt, người tham gia nói theo đáp án sai của nhóm. Không phải ai cũng theo, và nhiều người giữ đáp án đúng suốt. Nhưng sức ép từ một nhóm người lạ, về một chuyện không có lợi ích gì, đã đủ làm nhiều người nói điều họ thấy là không đúng.
Chi tiết quan trọng nhất cho chuyện của chúng ta nằm ở biến thể: khi trong nhóm có chỉ một người nói đáp án đúng, tỉ lệ người tham gia theo số đông giảm mạnh. Có một đồng minh, người ta dễ giữ ý mình hơn hẳn.
Nếu với đoạn thẳng trên giấy mà áp lực đã như vậy, thì ở chỗ làm — nơi có đồng nghiệp gặp hằng ngày, có cấp trên, có chuyện thăng tiến — áp lực còn lớn hơn nhiều.
Chuẩn mực mô tả và chuẩn mực ra lệnh
Các nhà nghiên cứu phân biệt hai loại chuẩn mực:
| Loại chuẩn mực | Trả lời câu hỏi | Ví dụ ở chỗ làm |
|---|---|---|
| Chuẩn mực mô tả | Mọi người ở đây thường làm gì? | "Ở phòng này ai cũng nhận quà nhà cung cấp" |
| Chuẩn mực ra lệnh | Mọi người ở đây cho rằng nên làm gì? | "Quy chế ghi không nhận quà từ bên đang chờ duyệt" |
Nghiên cứu của Cialdini, Reno và Kallgren (1990) về hành vi xả rác cho thấy: khi môi trường đầy rác (chuẩn mực mô tả là "ai cũng xả"), người ta xả nhiều hơn, dù ai cũng biết không nên. "Lệ chung" ở chỗ làm là một chuẩn mực mô tả rất mạnh, và nó hay thắng quy chế trên giấy.
Ai cũng ngại, nhưng tưởng chỉ mình ngại
Có một hiện tượng gọi là vô tri đa số (pluralistic ignorance): nhiều người trong nhóm cùng thấy không ổn, nhưng ai cũng tưởng chỉ mình nghĩ vậy, vì nhìn bề ngoài ai cũng có vẻ thoải mái. Deborah Prentice và Dale Miller (1993) ghi nhận hiện tượng này ở sinh viên với chuyện uống rượu: nhiều người ngại, nhưng tưởng bạn bè đều thích.
Áp vào "lệ chung": trong phòng mua hàng nhận quỹ chè nước, có thể nhiều người thấy lấn cấn. Nhưng không ai nói, nên mỗi người đều tưởng mình là ngoại lệ. Lệ được giữ không phải vì đa số ủng hộ, mà vì đa số im lặng.
Trách nhiệm chia mỏng
John Darley và Bibb Latané (1968) cho thấy khi nhiều người cùng chứng kiến một sự cố, mỗi người ít có xu hướng đứng ra giúp hơn so với khi chỉ có một mình. Trách nhiệm được dàn mỏng: ai cũng nghĩ người khác sẽ làm. Albert Bandura cũng đưa "dàn mỏng trách nhiệm" vào danh sách các cơ chế tách rời đạo đức.
Với lệ chung, phép chia mỏng chạy theo hai hướng. Phần lợi được chia nhỏ cho nhiều người, nên mỗi người thấy mình chỉ nhận "tí chút". Phần trách nhiệm cũng chia nhỏ, nên không ai thấy mình là người quyết định. Kết quả: một khoản lớn được duy trì lâu mà không ai nhận mình là người làm.
Đứng ngoài lệ mà không đứng ngoài nhóm
Từ chối lệ chung không cần biến thành một cuộc đối đầu. Vài cách đã được nhiều người làm:
- Từ chối phần mình, không phán người khác. "Phần của em, anh chị cho em xin không nhận nhé, em ngại." Không giải thích dài, không nói ai sai.
- Tìm một người cùng ý. Như thí nghiệm của Asch, một đồng minh đổi hẳn sức ép. Thường sẽ có người cũng lấn cấn, chỉ chờ ai đó nói trước.
- Đưa về câu hỏi quy trình. "Khoản này có trong quy chế không anh? Em mới vào nên muốn hỏi cho chắc." Câu hỏi mở đường mà không buộc tội.
- Đề xuất thay thế. Nếu quà Tết của đối tác là thật và công khai, đề nghị đưa vào bữa liên hoan chung của cả bộ phận, có báo lên trên.
Nếu lệ chung là một khoản rõ ràng sai — tiền khai khống, tiền từ nhà cung cấp theo phần trăm — và người phản đối bị gây khó dễ, chuyện đã vượt khỏi áp lực nhóm. Khi đó nên tìm tới kênh chính thức trong tổ chức, công đoàn, hoặc hỏi luật sư; danh mục Khai báo & minh bạch có bài về chuyện thấy đồng nghiệp tư lợi.
Áp dụng được ngay
- Kể tên các "lệ" ở chỗ mình. Viết ra những khoản, những việc mọi người làm "vì từ trước tới giờ vẫn vậy". Với mỗi lệ, hỏi: tiền từ đâu, ai thiệt, có ghi ở đâu không?
- Câu từ chối nhẹ: "Phần của em xin để lại quỹ chung nhé, em không quen nhận." Nói một lần, không cần lặp.
- Hỏi riêng một người. Chọn một đồng nghiệp tin được, hỏi nhỏ: "Chị thấy khoản này có ổn không?" Rất có thể chị ấy cũng đang lấn cấn.
- Nếu mình là trưởng nhóm: nói rõ một lần trong cuộc họp rằng không ai bị đánh giá thấp vì từ chối một khoản không rõ nguồn. Câu này phá chuẩn mực mô tả nhanh hơn mọi quy chế.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cả phòng cùng nhận thì người mới khó từ chối?
Vì từ chối lúc đó không còn là từ chối một khoản tiền, mà là đứng ra ngoài nhóm. Thí nghiệm của Asch cho thấy nhiều người nói theo số đông dù thấy rõ là sai. Ở chỗ làm, có đồng nghiệp và cấp trên, áp lực còn lớn hơn.
Thí nghiệm Asch về tuân theo nhóm là gì?
Đầu thập niên 1950, Solomon Asch cho người tham gia so độ dài các đoạn thẳng trong một nhóm mà những người khác cố ý trả lời sai. Một tỉ lệ đáng kể lượt trả lời theo nhóm. Khi chỉ cần một người khác trả lời đúng, sức ép giảm mạnh.
Vô tri đa số là gì?
Là khi nhiều người trong nhóm cùng không đồng tình với một việc, nhưng ai cũng tưởng chỉ mình nghĩ vậy, nên không ai nói ra. Kết quả là một thói quen được duy trì dù đa số không ủng hộ. Nói ra một lần thường giúp người khác dám nói theo.
Từ chối "lộc chung" thế nào cho khỏi mất lòng?
Từ chối phần của mình bằng một câu ngắn, không phán xét người khác, ví dụ "phần em xin để lại quỹ chung nhé". Nếu có thể, tìm một đồng nghiệp cùng ý và hỏi về quy chế thay vì buộc tội. Khi khoản đó rõ là sai phạm, nên dùng kênh chính thức.
Nhiều người cùng làm thì trách nhiệm của từng người có nhỏ đi không?
Cảm giác thì nhỏ đi, vì trách nhiệm bị dàn mỏng, nhưng thực tế mỗi người vẫn chịu phần của mình. Darley và Latané năm 1968 cho thấy đông người làm mỗi người ít hành động hơn. Bandura xếp đây vào các cơ chế tách rời đạo đức.
