Tuyển người nhà vào công ty ổn khi người đó qua đúng vòng tuyển như mọi ứng viên, người giới thiệu không ngồi hội đồng chấm, và sau khi vào làm, hai người không quản lý, chấm điểm, duyệt chi cho nhau. Nó thành chuyện khi người nhà được đặt sẵn suất, được bỏ qua vòng thử việc, hoặc làm việc ngay dưới quyền người thân. Người chịu thiệt không chỉ là ứng viên khác, mà còn là chính người nhà: thành tích thật của họ sẽ luôn bị nghi.
Vì sao chuyện người nhà phổ biến ở công sở Việt
Văn hoá "nhất thân nhì quen" có lý do thực tế: tuyển người lạ tốn công, rủi ro; người nhà, người quen thì biết tính, biết nết. Doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam phần lớn khởi đầu từ gia đình, và việc con cháu, họ hàng vào làm là chuyện tự nhiên. Ở công ty lớn, chuyện "con ông cháu cha" thì hay bị bàn tán.
Bài này không bàn chính sách nhân sự của công ty gia đình (thuộc phạm vi quản trị doanh nghiệp). Bài này dành cho người làm thuê ở vị trí có thể ảnh hưởng tới tuyển dụng: trưởng phòng, trưởng nhóm, nhân viên nhân sự, người được hỏi "em có ai giới thiệu không".
Ba thời điểm có xung đột lợi ích
Trước khi tuyển: giới thiệu
Giới thiệu người nhà ứng tuyển không có gì sai. Nhiều công ty còn có chương trình khuyến khích nhân viên giới thiệu ứng viên. Điều cần làm là nói rõ quan hệ khi giới thiệu, và để hồ sơ đi qua quy trình chung.
Trong khi tuyển: chấm và quyết
Đây là lúc xung đột lợi ích rõ nhất. Người có quan hệ thân thiết với ứng viên không nên ngồi hội đồng phỏng vấn, không chấm bài kiểm tra, không có tiếng nói cuối cùng. Họ cũng không nên chuyển cho ứng viên câu hỏi phỏng vấn hay thông tin nội bộ mà người khác không có.
Sau khi tuyển: quan hệ báo cáo
Phần hay bị bỏ qua nhất. Người nhà đã vào làm rồi, nhưng nếu vào ngay nhóm của người thân, thì mọi việc chấm điểm, xét thưởng, giao việc, kỷ luật sau đó đều dính xung đột lợi ích. Nhiều quy chế công ty tránh việc người thân làm trong cùng một tuyến báo cáo. Ở khu vực nhà nước, pháp luật về phòng, chống tham nhũng cũng không cho người đứng đầu bố trí người thân thích vào một số vị trí như kế toán, thủ quỹ, thủ kho, tổ chức nhân sự trong đơn vị mình phụ trách.
Khi nào ổn, khi nào thành chuyện
| Tình huống giả định | Vùng | Vì sao |
|---|---|---|
| Anh Thịnh, trưởng phòng kỹ thuật, giới thiệu em họ ứng tuyển vào phòng kinh doanh, nói rõ quan hệ, không tham gia phỏng vấn | Hợp lý | Quan hệ được nói, người khác quyết, không cùng tuyến báo cáo |
| Chị Nhung, nhân viên nhân sự, sàng lọc hồ sơ trong đợt có con gái bạn thân ứng tuyển, đã khai và xin người khác sàng lọc hồ sơ đó | Hợp lý | Khai và rút đúng phần có liên quan |
| Anh Toàn giới thiệu cháu vào nhóm mình, có khai, nhưng sau đó vẫn tự chấm KPI cho cháu | Vùng xám | Xung đột lợi ích kéo dài sau tuyển, cần chuyển người chấm |
| Chị Kim nhắn trước cho em gái bộ câu hỏi phỏng vấn | Tư lợi | Dùng thông tin nội bộ cho người nhà, các ứng viên khác chịu thiệt |
| Một vị trí được "giữ" cho con của trưởng phòng, tin tuyển dụng đăng cho có | Tư lợi | Quy trình chỉ là hình thức, người ứng tuyển thật mất thời gian vô ích |
Thư giới thiệu và "đi cửa sau" khác nhau ở đâu
Giới thiệu người quen không phải là "đi cửa sau". Ranh giới nằm ở chỗ: giới thiệu là mở cửa cho một hồ sơ được xem xét; đi cửa sau là quyết định thay cho quy trình. Danh mục Người nhà & quỹ chung có bài riêng về thư giới thiệu ngoài công sở. Ở công ty, bảng dưới đây giúp phân biệt nhanh:
| Giới thiệu | Đi cửa sau |
|---|---|
| Nói rõ quan hệ | Giấu quan hệ hoặc nói lấp lửng |
| Hồ sơ qua đủ các vòng như người khác | Bỏ qua vòng, rút ngắn thử việc |
| Người giới thiệu đứng ngoài việc chấm | Người giới thiệu ngồi hội đồng hoặc gây áp lực lên hội đồng |
| Nếu trượt thì chấp nhận | Trượt thì "nói chuyện" để đổi kết quả |
| Nhận xét trung thực cả điểm yếu | Chỉ khen, hứa hẹn thay người được giới thiệu |
Người nhà cũng là người chịu thiệt
Ít ai nghĩ tới điều này: người được tuyển nhờ quan hệ thường phải trả giá lâu dài. Đồng nghiệp ngại góp ý thẳng với họ vì sợ "mách" lên người thân. Thành tích tốt bị cho là nhờ được nâng đỡ. Khi người thân rời công ty hoặc mất vị trí, họ bị nhìn với con mắt khác. Một người được tuyển đúng quy trình, dù có người thân ở công ty, đứng thẳng lưng hơn nhiều.
Vì vậy, khi người nhà nhờ "nói giúp một tiếng", cách giúp tốt nhất thường là: giới thiệu hồ sơ, chỉ cho họ cách chuẩn bị như với bất kỳ ứng viên nào, rồi đứng ngoài. Nếu họ trúng tuyển, đó là thành quả của họ.
Chuyện người nhà ở doanh nghiệp nhỏ
Ở tiệm nhỏ, công ty vài chục người, tuyển người nhà là chuyện thường và không thể tránh hoàn toàn. Ba nguyên tắc tối thiểu giúp giữ lòng tin của những nhân viên không phải người nhà:
- Cùng một tiêu chuẩn công việc: giờ làm, chỉ tiêu, quy định đi muộn áp dụng như nhau.
- Không giữ chỗ nhạy cảm cho nhau mà không có người kiểm: người nhà giữ quỹ thì có người khác đối chiếu; người nhà nhập hàng thì có người khác nhận hàng.
- Người ngoài có đường thăng tiến thật: vị trí quản lý không mặc định dành cho người trong nhà.
Một chi tiết nhỏ mà hữu ích: khi người nhà đã vào làm, hai người nên thống nhất cách cư xử ở công ty. Không gọi nhau bằng cách xưng hô trong nhà trước mặt đồng nghiệp, không bàn chuyện công việc của người kia ở bữa cơm gia đình rồi mang sang công ty, không để người nhà nhờ mình "nói đỡ" khi bị góp ý. Những thói quen đó giúp đồng nghiệp thấy hai người là hai nhân viên độc lập.
Áp dụng được ngay
- Khi giới thiệu người nhà, gửi hồ sơ kèm một câu: "Đây là em họ của em. Em xin gửi hồ sơ để phòng xem xét như các bạn khác, em không tham gia phỏng vấn."
- Khi được mời vào hội đồng mà có ứng viên thân quen, báo ngay và xin rút phần đó: "Ứng viên số ba là con bạn thân em, em xin không chấm bạn này."
- Nếu người thân đang làm trong nhóm mình, đề xuất với cấp trên chuyển việc chấm điểm, xét thưởng của họ sang người khác.
- Câu từ chối mẫu khi bị nhờ "lo" một suất: "Chỗ em tuyển qua mấy vòng, em chỉ gửi hồ sơ được thôi. Em gửi chị cách chuẩn bị, chị bảo cháu làm thật kỹ nhé."
Câu hỏi thường gặp
Tuyển người nhà vào công ty có sai không?
Không sai nếu người nhà qua đúng quy trình như mọi ứng viên, người có quan hệ không ngồi hội đồng chấm và sau khi vào làm hai người không quản lý hay chấm điểm cho nhau. Sai khi suất được giữ sẵn hoặc quy trình chỉ là hình thức.
Giới thiệu người quen xin việc có phải đi cửa sau không?
Không. Giới thiệu là mở cửa cho một hồ sơ được xem xét, có nói rõ quan hệ. Đi cửa sau là quyết định thay cho quy trình, như bỏ qua vòng tuyển hoặc gây áp lực lên người chấm.
Người thân có được làm cùng phòng không?
Tuỳ quy chế từng nơi. Nguyên tắc chung là tránh để người thân quản lý, chấm điểm, duyệt chi cho nhau. Ở khu vực nhà nước, pháp luật còn hạn chế việc bố trí người thân thích của người đứng đầu vào một số vị trí nhạy cảm.
Có nên ngồi hội đồng phỏng vấn khi có người quen ứng tuyển?
Không nên. Hãy báo quan hệ ngay khi biết và xin không chấm ứng viên đó. Cách này bảo vệ cả mình, ứng viên quen và các ứng viên khác.
