Khi thợ sửa nhà, thợ sửa xe tự mua vật tư cho chủ nhà, chủ xe, có hai cách tính tiền hợp lý: vật tư tính đúng giá mua, công tính riêng; hoặc khoán trọn gói, nói rõ từ đầu. Chuyện chỉ thành tư lợi khi thợ báo giá vật tư cao hơn giá thật mà chủ nhà tưởng là giá gốc, thay vật tư rẻ hơn loại đã thoả thuận, hoặc nhận chiết khấu riêng từ cửa hàng mà không nói. Cách phòng đơn giản nhất là thoả thuận rõ cách tính trước khi làm.
Vì sao chuyện vật tư hay gây mất lòng
Thử hình dung: nhà anh Thành bị thấm tường. Anh gọi thợ quen của hàng xóm. Thợ báo: "Công em lấy nhẹ, vật tư em mua cho, anh khỏi chạy." Làm xong, hoá đơn vật tư nhiều gấp rưỡi anh tưởng. Anh hỏi giá một thùng chống thấm, thợ nói một con số. Hôm sau đi ngang cửa hàng vật liệu, anh thấy giá niêm yết thấp hơn đáng kể.
Thợ có ăn chênh không? Có thể có. Cũng có thể thợ mua ở cửa hàng khác, mua loại tốt hơn, cộng tiền chở, tiền xăng, tiền đi lại mấy lần. Vấn đề là anh Thành không biết, và thợ không nói. Hai bên chưa bao giờ thống nhất "giá vật tư" nghĩa là gì.
Đây là kiểu tình huống điển hình của quan hệ người uỷ quyền – người đại diện: chủ nhà giao cho thợ một việc mình không tự làm được, kể cả việc mua đồ, và không kiểm soát được hết. Thợ có thông tin hơn: biết vật tư nào tốt, mua ở đâu rẻ, cửa hàng nào chiết khấu cho thợ.
Chiết khấu cho thợ: chuyện phổ biến mà ít ai nói
Nhiều cửa hàng vật liệu xây dựng, phụ tùng xe có giá riêng cho thợ quen: thấp hơn giá bán lẻ, hoặc cuối tháng trả lại một khoản theo doanh số. Đây là cách cửa hàng giữ chân thợ, và là thực tế của nghề.
Chiết khấu này không tự động sai. Câu hỏi là: nó thuộc về ai?
- Nếu thợ báo khách giá bán lẻ, mua giá thợ, giữ phần chênh, và khách biết điều đó (ví dụ: "vật tư em tính theo giá niêm yết, phần em mua rẻ hơn là công chạy đi mua của em"), thì đó là một cách tính đã thoả thuận.
- Nếu thợ nói "em lấy giá gốc cho anh" mà thật ra giữ phần chênh, đó là nói sai.
- Nếu thợ chọn cửa hàng, chọn loại vật tư theo chiết khấu cho mình thay vì theo cái hợp cho khách, đó là xung đột lợi ích chi phối quyết định.
Chỗ này giống chuyện "lại quả" ở công sở mà danh mục xung đột lợi ích ở công sở bàn riêng: chiết khấu công khai vào hoá đơn cho người trả tiền khác hẳn khoản trả ngược về người quyết định mua mà người trả tiền không biết.
Bảng xếp vùng
| Cách làm của thợ | Vùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đưa hoá đơn mua vật tư thật, tính công riêng | Hợp lý | Rõ ràng nhất |
| Khoán trọn gói cả công lẫn vật tư, báo giá trước, ghi rõ loại vật tư | Hợp lý | Chênh lệch giá mua là rủi ro và phần lời của thợ, khách đã biết |
| Tính vật tư theo giá bán lẻ, nói rõ mình mua rẻ hơn | Hợp lý đến vùng xám | Đã nói, nhưng nên ghi ra để tránh hiểu nhầm |
| Nói "giá gốc" nhưng cộng thêm mà không nói | Tư lợi | Nói sai về giá |
| Thay vật tư rẻ hơn loại đã báo, tính giá loại đắt | Tư lợi, có thể thành tranh chấp | Khách trả cho thứ không nhận được |
| Báo hỏng thêm bộ phận không hỏng để thay và tính tiền | Tư lợi | Lợi dụng việc khách không hiểu kỹ thuật |
Sửa xe: chỗ khách khó kiểm nhất
Với sửa xe máy, ô tô, khách thường không biết bộ phận nào hỏng, phụ tùng nào chính hãng, phụ tùng nào thay thế. Vài nguyên tắc giúp hai bên rõ ràng:
- Báo trước khi thay. Thợ đàng hoàng gọi khách: "Anh ơi, má phanh mòn rồi, thay loại chính hãng giá này, loại thường giá này, anh chọn loại nào?"
- Giữ lại phụ tùng cũ. Khách có quyền xin lại phụ tùng đã thay. Cửa hàng nào cũng nên sẵn sàng đưa.
- Ghi rõ loại phụ tùng trên phiếu. Chính hãng, thay thế, hàng tháo xe, ghi đúng loại.
- Không "tiện thì thay luôn". Chỉ thay những gì khách đồng ý.
Sửa nhà: thoả thuận trước khi đục tường
Sửa nhà có nhiều hạng mục hơn, thời gian dài hơn, chi phí phát sinh thật nhiều hơn. Một tờ thoả thuận đơn giản, viết tay cũng được, nên có:
- Hạng mục làm: chống thấm tường nào, lát lại sàn phòng nào.
- Cách tính: khoán trọn gói, hay công riêng vật tư riêng.
- Loại vật tư: ghi loại, cấp chất lượng; nếu khách tự chọn thì ghi khách chọn.
- Phát sinh: khi phát hiện việc mới, thợ báo và khách đồng ý trước khi làm.
- Hoá đơn, phiếu mua: nếu tính vật tư riêng, thợ giữ phiếu mua để khách xem khi cần.
Chủ nhà muốn chắc hơn có thể tự mua vật tư chính, để thợ chỉ lo công. Cách này tốn công đi lại hơn, nhưng loại bỏ hoàn toàn chuyện chênh giá.
Góc của người thợ
Nhiều thợ lành nghề thấy thiệt thòi khi bị nghi ăn chênh, vì họ thật sự tốn công: chạy đi mua, chở về, chọn hàng tốt, bảo hành. Công đó có giá trị và nên được trả. Cách để được trả mà không bị nghi là nói ra: "Vật tư em tính theo giá cửa hàng, em không cộng thêm. Riêng tiền chạy đi mua và chở về em tính thêm khoản này." Khách thường chấp nhận khoản công rõ ràng hơn là chấp nhận một con số vật tư mập mờ.
Người thợ giữ được uy tín ở một khu phố thường sống nhờ khách giới thiệu. Một lần bị phát hiện cộng giá có thể mất cả dãy phố. "Đói cho sạch, rách cho thơm" là câu các bác thợ cả hay nhắc thợ trẻ, không phải vì sĩ diện, mà vì đó là cách làm nghề lâu dài.
Khi chính chủ nhà cũng muốn "tính khéo"
Chuyện mập mờ không chỉ đến từ phía thợ. Có chủ nhà nhờ thợ ghi hoá đơn vật tư cao hơn để báo lại với người cùng góp tiền, như anh chị em chung tiền sửa nhà thờ, hoặc để thanh toán với công ty. Lúc đó người đang tư lợi không phải thợ mà là chủ nhà, và thợ bị kéo vào làm người giúp. Thợ đàng hoàng thường từ chối thẳng: "Em ghi đúng giá thôi anh, ghi khác lỡ có chuyện em không giải thích được." Từ chối như vậy giữ cho thợ khỏi dính vào chuyện của người khác.
Áp dụng được ngay
- Chủ nhà, chủ xe: trước khi thợ bắt đầu, hỏi một câu "vật tư anh tính giá thế nào, có phiếu mua không?"
- Chủ nhà: viết tay năm dòng thoả thuận ở trên, hai bên cùng ký hoặc chụp ảnh gửi qua tin nhắn.
- Chủ xe: dặn thợ "thay gì gọi em trước" và xin lại phụ tùng cũ.
- Thợ: làm sẵn mẫu báo giá có hai cột công và vật tư, ghi loại vật tư.
- Tự soát cho thợ: "Nếu khách đứng cạnh mình ở quầy cửa hàng lúc mua, mình có ngại không?"
Câu hỏi thường gặp
Thợ tự mua vật tư có được cộng thêm tiền không?
Được, nếu đã thoả thuận rõ, ví dụ khoán trọn gói hoặc tính thêm tiền công đi mua. Thành chuyện khi thợ nói giá gốc mà thật ra cộng thêm, hoặc thay vật tư rẻ hơn loại đã báo.
Chiết khấu cửa hàng cho thợ thuộc về ai?
Tuỳ thoả thuận giữa thợ và khách. Nếu khách được báo giá gốc, chiết khấu nên về khách; nếu tính theo giá bán lẻ hoặc khoán trọn gói và khách đã biết, phần chênh là phần lời của thợ.
Làm sao biết thợ sửa xe có thay phụ tùng thật không?
Yêu cầu thợ báo trước khi thay, ghi rõ loại phụ tùng trên phiếu, và xin lại phụ tùng cũ. Cửa hàng đàng hoàng sẵn sàng làm cả ba việc này.
Sửa nhà nên khoán trọn gói hay tính công riêng vật tư riêng?
Khoán trọn gói dễ dự trù chi phí nhưng cần ghi rõ loại vật tư; tính riêng thì minh bạch giá nhưng chi phí cuối khó đoán. Cách nào cũng được, miễn thoả thuận rõ trước khi làm.
