Góp vốn với người khác rồi lặng lẽ mở tiệm riêng cùng ngành, cùng khu vực, kéo khách và nhân viên của tiệm chung sang, là một dạng tư lợi giữa những người góp vốn: dùng thông tin, khách hàng, công sức của việc chung để xây việc riêng cạnh tranh với chính nó. Mở thêm một tiệm không có gì sai; cái sai là giấu và lấy của chung. Nguyên tắc gọn: nói trước, thoả thuận phạm vi, và không mang theo thứ thuộc về tiệm chung.
Câu chuyện hay gặp
Thử hình dung: chị Lan và chị Hồng góp vốn mở tiệm làm tóc. Chị Hồng là thợ chính, chị Lan lo mặt bằng và tiền. Sau ba năm, tiệm đông khách. Một ngày, chị Lan nghe khách quen kể: "Chị Hồng mới mở tiệm ở đầu phố bên kia, nhắn em qua đó làm, giảm giá cho khách cũ." Hai thợ phụ cũng xin nghỉ cùng tuần.
Chị Hồng có lý của mình: tiệm chung chia lãi không đều, chị là người làm chính mà lãi chia theo vốn. Chị Lan có lý của chị: tiền mặt bằng, tiền trang trí, tiền quảng cáo ban đầu là của chị, và danh sách khách được xây trong tiệm chung. Cả hai đều thấy mình là người bị thiệt. Đây đúng là điều mà Babcock và Loewenstein (1997) mô tả: mỗi bên thật lòng thấy phần công bằng nghiêng về mình.
Cái gì thuộc về tiệm chung
Chỗ tranh cãi lớn nhất thường là: khi rời đi, người ta được mang theo gì? Có thể chia thành ba nhóm:
| Thứ mang theo | Thuộc về ai | Vùng |
|---|---|---|
| Tay nghề, kinh nghiệm, kiến thức nghề nói chung | Của người đó | Hợp lý |
| Quan hệ cá nhân với vài khách thân từ trước khi góp vốn | Thường là của người đó | Hợp lý đến vùng xám |
| Khách tự tìm sang vì quý người thợ | Quyền chọn của khách | Hợp lý, miễn không lôi kéo bằng thông tin của tiệm chung |
| Nhắn tin hàng loạt cho danh sách khách của tiệm chung, giảm giá để kéo sang | Danh sách là tài sản chung | Tư lợi |
| Rủ nhân viên tiệm chung nghỉ cùng lúc sang tiệm riêng | Gây hại trực tiếp cho tiệm chung | Tư lợi |
| Dùng công thức, nhà cung cấp giá tốt, cách làm riêng do tiệm chung bỏ tiền xây | Tài sản chung | Tư lợi |
| Mở tiệm riêng trong khi vẫn là người vận hành tiệm chung, không nói | Vi phạm lòng tin | Tư lợi |
Dòng cuối là dạng nặng nhất: người đang được giao giữ tiệm chung đồng thời xây tiệm cạnh tranh. Mỗi quyết định ở tiệm chung, như nhận khách nào, hẹn giờ nào, giữ ai, đều có thể bị kéo về phía tiệm riêng.
Vì sao người ta làm, kể cả người tử tế
Người mở tiệm riêng cạnh tranh hiếm khi nghĩ mình đang làm điều sai. Họ thường có những câu tự nhủ quen thuộc:
- "Mình làm ra khách, khách theo mình là đúng."
- "Chia lãi không công bằng từ lâu rồi, giờ mình lấy lại phần mình."
- "Ai cấm được người ta mở tiệm."
Mỗi câu có một phần đúng. Nhưng chúng là kiểu tự biện minh mà danh mục "Vì sao người tốt vẫn trượt" của wiki phân tích kỹ: khi mình được lợi, ta dễ thấy lý lẽ có lợi cho mình hơn. Nếu thấy chia lãi bất công, cách đúng là đòi sửa thoả thuận, không phải lặng lẽ lấy bù.
Pháp luật ở mức nguyên lý
Với công ty đã đăng ký, Luật Doanh nghiệp 2020 đặt ra nghĩa vụ trung thành và tránh xung đột lợi ích cho người quản lý công ty, và cho phép điều lệ công ty có thêm quy định về việc thành viên kinh doanh cùng ngành. Hợp đồng lao động hoặc thoả thuận góp vốn có thể có điều khoản về bảo mật, không lôi kéo khách hàng, nhân viên; hiệu lực của các điều khoản đó tuỳ nội dung và hoàn cảnh. Bộ luật Lao động 2019 cũng có quy định về bí mật kinh doanh trong quan hệ lao động.
Đây là vùng dễ thành tranh chấp. Nếu đã có xung đột về khách hàng, nhân viên, chia tài sản khi tách ra, nên hỏi luật sư thay vì tự kết luận ai đúng ai sai.
Tách ra mà vẫn giữ được tình
Rời tiệm chung để mở tiệm riêng là chuyện bình thường. Rất nhiều người làm nghề trưởng thành theo đúng con đường đó. Cách tách ra sạch sẽ:
- Nói trước khi làm. "Em định mở tiệm riêng từ đầu năm sau. Em muốn mình ngồi lại bàn cách tách." Báo sớm cho người kia có thời gian chuẩn bị.
- Tính lại phần vốn, phần công. Định giá tiệm chung, mua lại phần của nhau, hoặc chia theo thoả thuận ban đầu.
- Thoả thuận về khách và nhân viên. Ví dụ: không chủ động nhắn cho danh sách khách của tiệm chung trong một thời gian; nhân viên nào muốn đi thì tự quyết, không rủ hàng loạt.
- Thoả thuận về vị trí. Mở cách xa một khoảng, hoặc phục vụ nhóm khách khác.
- Viết ra và ký. Một trang là đủ, miễn rõ ràng.
Phòng từ lúc mới góp vốn
Cách rẻ nhất là thoả thuận ngay từ ngày góp vốn. Vài điều nên ghi:
- Trong thời gian còn là thành viên, có được kinh doanh riêng cùng ngành không; nếu được thì phải báo và được đồng ý.
- Danh sách khách hàng, công thức, nhà cung cấp là của tiệm chung.
- Khi một người muốn rút, quy trình định giá và mua lại phần vốn.
- Cách chia lãi khi một người góp công nhiều hơn góp vốn, để không ai cảm thấy phải "lấy lại phần mình" bằng đường vòng.
Điểm cuối rất quan trọng. Nhiều cuộc chia tay xấu bắt nguồn từ một thoả thuận chia lãi mà một bên thấy bất công nhưng ngại nói. "Bạn bè cả" là lý do để nói thẳng sớm, không phải để im.
Nhân viên chung: không phải tài sản, cũng không phải chiến lợi phẩm
Một điểm hay bị nói lẫn: nhân viên không thuộc về ai. Người thợ phụ có quyền chọn làm ở tiệm cũ hay theo người thợ chính sang tiệm mới. Cái sai không nằm ở việc nhân viên đi theo, mà ở cách người góp vốn rủ họ: rủ trong giờ làm của tiệm chung, rủ cả nhóm nghỉ cùng lúc để tiệm chung tê liệt, hứa hẹn bằng thông tin doanh thu của tiệm chung. Cách tách ra tử tế là báo trước để tiệm chung có thời gian tìm người, và để từng nhân viên tự quyết sau khi việc tách đã được hai bên thống nhất.
Áp dụng được ngay
- Nếu đang có ý mở tiệm riêng: hẹn người góp vốn trong tuần này, nói kế hoạch trước khi ký thuê mặt bằng.
- Câu nói mẫu: "Em muốn tự làm riêng, nhưng em không muốn mình mất nhau. Mình bàn cách tách cho đàng hoàng nhé."
- Nếu là người ở lại: liệt kê tài sản chung (danh sách khách, nhà cung cấp, công thức, trang mạng xã hội) và thống nhất ai giữ gì.
- Với nhóm mới góp vốn: thêm một dòng vào thoả thuận "thành viên kinh doanh riêng cùng ngành phải báo trước và được đồng ý".
- Tự soát: "Thứ mình đang mang theo, mình có nó trước khi góp vốn, hay tiệm chung đã bỏ tiền xây nó?"
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn rồi mở tiệm riêng cùng ngành có sai không?
Mở tiệm riêng không tự động sai. Thành chuyện khi giấu người góp vốn, mở trong lúc vẫn vận hành tiệm chung, hoặc dùng danh sách khách, nhân viên, công thức của tiệm chung để cạnh tranh.
Khách quen theo thợ sang tiệm mới thì có phải lỗi của thợ không?
Khách có quyền chọn nơi mình thích. Vấn đề nằm ở việc chủ động lôi kéo bằng thông tin của tiệm chung, như nhắn tin hàng loạt cho danh sách khách hoặc giảm giá để kéo sang.
Tách ra khỏi tiệm góp vốn thế nào cho êm?
Nói trước, định giá lại phần vốn và công, thoả thuận về khách, nhân viên và vị trí, rồi viết ra một trang có chữ ký. Khi đã có tranh chấp về tiền hay tài sản, nên hỏi luật sư.
Thoả thuận góp vốn nên có điều gì để tránh cạnh tranh nhau?
Nên ghi rõ thành viên có được kinh doanh riêng cùng ngành không, tài sản nào là của chung, quy trình khi một người rút, và cách chia lãi khi công và vốn góp không đều.
