Biết trước thông tin nội bộ rồi mua bán riêng là dùng thứ mình có được nhờ vai trò để kiếm lợi trước người khác: mua đất quanh chỗ công ty sắp mở xưởng, gom hàng trước khi công ty tăng giá, mua bán cổ phiếu trước khi tin chưa công bố. Ranh giới khá rõ: nếu thông tin chưa công khai, mình biết vì công việc, và nó có thể làm giá thay đổi, thì không nên dùng cho giao dịch riêng, cũng không nên báo cho người thân dùng. Với chứng khoán, pháp luật cấm rõ việc sử dụng thông tin nội bộ để mua bán.
Thông tin nội bộ là gì
Trong đời sống công sở, thông tin nội bộ là những gì người ngoài chưa biết mà mình biết vì đang làm ở đó. Không phải thông tin nội bộ nào cũng nhạy cảm. Để xem nó có thể thành công cụ tư lợi không, kiểm ba điều:
| Điều kiện | Câu hỏi kiểm | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Chưa công khai | Người ngoài có cách nào biết không? | Kế hoạch mở chi nhánh mới chỉ ban giám đốc và phòng mặt bằng biết |
| Có được vì vai trò | Nếu không làm vị trí này, mình có biết không? | Nhân viên phòng mặt bằng biết địa điểm vì được giao khảo sát |
| Có thể làm thay đổi giá trị | Nếu thông tin công bố, giá của thứ gì đó có đổi không? | Đất quanh chi nhánh mới có thể tăng giá |
Ba điều kiện cùng có mặt: đây là thông tin không nên dùng cho việc mua bán riêng.
Những tình huống hay gặp
Đất đai quanh dự án
Thử hình dung: chị Ly làm ở phòng phát triển dự án của một công ty sản xuất. Chị biết công ty sắp mua đất làm nhà máy ở một vùng ven. Chị bàn với chồng mua một lô đất gần đó. Khi nhà máy được công bố, giá đất tăng. Chị không lấy gì của công ty, nhưng chị đã kiếm lời từ thông tin có được nhờ vai trò, và có khi còn làm khó công ty: nếu nhiều người làm như chị, giá đất công ty cần mua thêm sẽ bị đẩy lên.
Hàng hoá trước khi điều chỉnh giá
Nhân viên một nhà phân phối biết trước tuần sau công ty tăng giá một mặt hàng. Báo cho người nhà có cửa hàng nhập trước một lượng lớn. Người nhà được lợi; công ty mất phần chênh lệch mà lẽ ra mình hưởng; các đại lý khác chịu thiệt vì không có thông tin.
Cổ phiếu trước khi có tin
Nhân viên công ty niêm yết biết trước kết quả kinh doanh, kế hoạch sáp nhập, hợp đồng lớn sắp ký. Mua bán cổ phiếu dựa trên những thông tin đó trước khi công bố là hành vi bị pháp luật về chứng khoán cấm. Đây là vùng có quy định rõ nhất, và hậu quả pháp lý có thể nghiêm trọng; trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư hoặc bộ phận pháp chế, tuân thủ của công ty.
Thông tin tuyển dụng, đấu thầu
Biết trước tiêu chí chấm thầu rồi báo cho công ty người quen. Biết trước đề kiểm tra tuyển dụng rồi gửi cho người nhà. Đây không phải mua bán tài sản, nhưng cùng bản chất: dùng thông tin có được nhờ vai trò để người thân được lợi trước người khác.
Vì sao điều này làm hỏng niềm tin
Người giao việc cho mình chia sẻ thông tin vì cần mình làm việc. Họ tin rằng thông tin đó chỉ dùng cho công việc. Khi mình dùng nó cho giao dịch riêng, mình phá vỡ lời hứa ngầm đó. Có ba nhóm chịu thiệt:
- Công ty: chi phí tăng (giá đất bị đẩy lên), mất lợi thế (đối thủ đoán được kế hoạch), mất uy tín nếu chuyện lộ ra.
- Người mua bán ở phía bên kia: bán đất, bán cổ phiếu cho mình mà không biết điều mình biết.
- Đồng nghiệp: khi chuyện lộ, công ty siết lại việc chia sẻ thông tin, mọi người làm việc khó hơn.
Ranh giới: khi nào được dùng
| Tình huống giả định | Vùng |
|---|---|
| Mua đất gần công ty sau khi kế hoạch nhà máy đã công bố rộng rãi | Hợp lý |
| Mua cổ phiếu công ty mình theo chương trình dành cho nhân viên, đúng quy định, đúng thời điểm được phép | Hợp lý |
| Mua đất ở vùng mình đoán là sẽ phát triển, dựa trên hiểu biết chung về thị trường, không dựa trên kế hoạch cụ thể của công ty | Thường hợp lý; nếu công việc liên quan tới vùng đó, nên khai |
| Kể với vợ về kế hoạch chưa công bố, vợ mua đất "tình cờ" gần đó | Tư lợi |
| Mua bán cổ phiếu trước khi công ty công bố tin quan trọng mà mình biết | Vi phạm pháp luật về chứng khoán |
Kể cho người nhà cũng là dùng
Nhiều người tự nhủ "mình đâu có mua, vợ mình mua". Nhưng thông tin vẫn đi từ vai trò của mình tới giao dịch của gia đình mình. Với nhiều quy định về thông tin nội bộ, việc tiết lộ cho người khác để họ giao dịch cũng bị coi là vi phạm. Cách an toàn duy nhất: thông tin công việc chưa công bố thì không kể ở bàn ăn.
Vùng xám: hiểu biết nghề nghiệp
Ai làm lâu trong một ngành cũng có hiểu biết hơn người ngoài: biết mặt hàng nào sắp khan, biết khu vực nào đang được các công ty để ý. Hiểu biết chung của nghề không phải là thông tin nội bộ. Ranh giới là giữa "mình đoán được vì hiểu ngành" và "mình biết vì đọc được kế hoạch cụ thể của công ty". Khi phân vân, hỏi: nếu đồng nghiệp ở công ty khác cùng nghề, họ có đoán được điều này không? Nếu có, đó thường là hiểu biết nghề. Nếu chỉ người trong công ty mình mới biết, đó là thông tin nội bộ.
Áp dụng được ngay
- Nếu đang làm ở vị trí nắm kế hoạch (mặt bằng, tài chính, mua hàng, chiến lược), tự đặt quy tắc: không giao dịch riêng liên quan tới kế hoạch chưa công bố.
- Nếu làm ở công ty niêm yết, hỏi bộ phận pháp chế hoặc tuân thủ về quy định giao dịch của người nội bộ và người có liên quan, kể cả thời điểm được phép mua bán.
- Thói quen ở nhà: kế hoạch công việc chưa công bố thì không kể, kể cả với vợ chồng. Câu mẫu: "Việc này công ty chưa công bố, anh chưa nói được, có tin anh kể sau."
- Nếu đã lỡ có giao dịch liên quan tới thông tin công việc, khai báo với công ty, và hỏi luật sư nếu là chứng khoán.
Câu hỏi thường gặp
Thông tin nội bộ là gì?
Là thông tin chưa công khai mà mình biết nhờ công việc, như kế hoạch mở chi nhánh, điều chỉnh giá, kết quả kinh doanh. Thông tin trở nên nhạy cảm khi nó có thể làm thay đổi giá trị của đất, hàng hoá hay cổ phiếu.
Biết công ty sắp mở nhà máy rồi mua đất gần đó có sai không?
Nếu kế hoạch chưa công bố và mình biết nhờ công việc, đó là dùng thông tin nội bộ cho lợi riêng, làm mất lòng tin và có thể gây thiệt cho công ty. Mua sau khi kế hoạch đã công bố rộng rãi thì khác.
Giao dịch cổ phiếu bằng thông tin nội bộ có phạm luật không?
Có. Pháp luật về chứng khoán cấm sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán. Người làm ở công ty niêm yết nên hỏi bộ phận pháp chế về quy định giao dịch của người nội bộ và người có liên quan.
Kể cho người nhà thông tin công ty có sao không?
Nếu người nhà dùng thông tin chưa công bố để giao dịch, mình vẫn là người làm lộ thông tin có được nhờ vai trò. Với chứng khoán, việc tiết lộ để người khác giao dịch cũng có thể bị coi là vi phạm.
