Giáo viên dạy thêm có thu tiền cho chính học sinh lớp mình đang dạy chính khoá bị quy định chặt vì đó là một xung đột lợi ích rõ: người chấm điểm cũng là người bán lớp học thêm cho người được chấm. Dù giáo viên dạy hết lòng, phụ huynh vẫn khó tránh ý nghĩ "không cho con học thêm cô thì con bị thiệt". Quy định của ngành giáo dục về dạy thêm, học thêm đã thay đổi nhiều lần và hiện hạn chế chặt trường hợp này; chi tiết áp dụng cần hỏi nhà trường.
Dạy thêm không xấu, chỗ mắc là "học sinh lớp mình"
Học thêm có từ rất lâu và có nhiều lý do chính đáng: con học chậm một môn, con muốn thi chuyên, bố mẹ đi làm muộn cần chỗ cho con học buổi chiều. Giáo viên dạy thêm cũng là một nghề tay trái hợp lý, giúp nhiều thầy cô cải thiện thu nhập.
Vấn đề không nằm ở việc dạy thêm, mà ở sự trùng vai. Khi cô dạy thêm cho học sinh lớp khác, trường khác, hai vai trò tách nhau: ở trường cô chấm học sinh của mình, ở nhà cô dạy học sinh người khác. Khi cô dạy thêm cho chính học sinh lớp mình, cô vừa là:
- người đánh giá em ở trường (điểm, nhận xét, chọn đi thi, xếp loại);
- người thu tiền của gia đình em ở lớp học thêm;
- người quyết định nội dung bài kiểm tra mà lớp học thêm có thể "ôn trúng".
Ba vai này cùng nằm trong một người là công thức của xung đột lợi ích, theo đúng nghĩa: lợi ích riêng (thu nhập từ lớp thêm) có thể chen vào vai trò được giao (dạy và đánh giá công bằng mọi học sinh).
Những gì có thể xảy ra, kể cả khi không ai có ý xấu
Thử hình dung: thầy Bình dạy Toán lớp 8, tối dạy thêm ở nhà cho mười em, trong đó có tám em lớp mình. Thầy là người tận tâm, không hề có ý ép. Vậy mà vẫn có mấy chuyện nảy sinh:
- Bài kiểm tra quen tay. Thầy ra đề ở trường theo dạng đã luyện ở nhà, vì đó là dạng thầy thấy quan trọng. Tám em học thêm làm tốt hơn. Không ai gian, nhưng kết quả nghiêng.
- Sự chú ý lệch. Trên lớp, thầy hiểu tám em này hơn, gọi các em phát biểu nhiều hơn. Rất tự nhiên.
- Cảm giác của phụ huynh còn lại. Hai mươi mấy nhà không cho con học thêm bắt đầu nghĩ con mình bị thiệt. Có nhà miễn cưỡng cho con đi học thêm vì sợ.
- Phần dạy chính khoá mỏng đi. Không chủ ý, nhưng khi biết tối còn gặp, có khi phần giảng ở trường bị cắt bớt.
Đây chính là điểm mà các nhà nghiên cứu đạo đức như Bazerman và Tenbrunsel nhấn mạnh: người trong cuộc thường không thấy mình bị lệch, vì mỗi bước lệch rất nhỏ và đều có lý do. Đó là lý do quy định chọn cách tách vai thay vì tin vào ý chí của từng người.
Bảng xếp vùng các kiểu dạy thêm
| Tình huống | Vùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giáo viên dạy thêm học sinh trường khác, không chấm các em ở đâu | Hợp lý | Tách vai rõ; vẫn cần làm đúng quy định về đăng ký, địa điểm |
| Phụ đạo miễn phí trong trường cho học sinh yếu, theo kế hoạch của trường | Hợp lý | Không có lợi ích riêng |
| Giáo viên dạy thêm học sinh cùng trường nhưng khác lớp, không dạy chính khoá các em | Vùng xám | Tuỳ quy định từng thời kỳ và từng trường; nên hỏi ban giám hiệu |
| Giáo viên dạy thêm có thu tiền chính học sinh lớp mình dạy chính khoá | Tư lợi theo nghĩa xung đột vai trò | Quy định của ngành hạn chế chặt trường hợp này |
| Giảng thiếu trên lớp, gợi ý "muốn hiểu thì đi học thêm" | Tư lợi | Dùng vai trò chính khoá để tạo khách cho lớp riêng |
Quy định cụ thể về dạy thêm, học thêm (ai được dạy, dạy ở đâu, phải đăng ký gì, thu tiền thế nào) do văn bản của ngành giáo dục và địa phương đặt ra, đã thay đổi nhiều lần qua các năm. Giáo viên nên đọc quy chế hiện hành do nhà trường phổ biến; phụ huynh có thắc mắc thì hỏi ban giám hiệu.
Phụ huynh đang ở thế nào
Nỗi lo của phụ huynh rất dễ hiểu: ai cũng muốn con theo kịp, và lời khuyên "cho con đi học thêm thầy" nghe có vẻ chắc chắn nhất. Một vài điều có thể giúp phụ huynh nhìn rõ hơn:
- Con học thêm vì cần, hay vì sợ? Nếu con theo kịp bài, điểm ổn, con không cần học thêm chỉ để "cho thầy biết mặt".
- Nếu con cần học thêm, chọn người không chấm con. Một giáo viên khác, một trung tâm, một anh chị sinh viên. Con được nhìn bài từ góc khác, thường còn có lợi.
- Không đánh đồng. Một giáo viên dạy thêm không có nghĩa là giáo viên đó tư lợi. Nhiều người dạy thêm với tấm lòng thật.
- Thấy dấu hiệu ép, hỏi đúng chỗ. Nếu nghe "không học thêm thì khó lên lớp", hoặc bài kiểm tra chỉ ôn ở lớp thêm mới làm được, có thể phản ánh nhẹ nhàng với giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu hoặc qua ban đại diện cha mẹ.
Giáo viên giữ mình thế nào
Với giáo viên, nhất là người mới ra trường, đề nghị dạy thêm cho học sinh lớp mình thường đến từ chính phụ huynh: "Cô kèm cháu giùm, cháu chỉ nghe lời cô thôi." Lời nhờ rất thật lòng. Từ chối mà vẫn giúp được:
"Em cảm ơn anh chị tin em. Học sinh lớp mình em không dạy thêm được, để giữ công bằng cho các bạn. Em giới thiệu anh chị vài thầy cô dạy tốt ở trường bạn, và trên lớp em sẽ để ý chỗ cháu còn yếu."
Nếu đã lỡ có học sinh lớp mình trong lớp thêm từ trước, cách xử lý gọn nhất là chuyển các em sang người khác dạy từ đầu học kỳ tới, và báo với tổ chuyên môn. Không cần làm ầm, chỉ cần dứt khoát.
Và một nguyên tắc tự giữ: đề kiểm tra trên lớp không bao giờ lấy từ tài liệu lớp thêm, kể cả khi lớp thêm dạy học sinh trường khác.
Vì sao tách vai tốt hơn tin vào lương tâm
Có người hỏi: sao không để từng giáo viên tự giữ, ai tốt thì cứ dạy? Câu trả lời nằm ở loại xung đột lợi ích thứ ba: bị nhìn nhận. Kể cả khi giáo viên tuyệt đối công bằng, phụ huynh không học thêm vẫn không có cách nào tin chắc. Lòng tin của cả lớp vào việc chấm điểm là thứ tài sản chung, và tách vai là cách rẻ nhất để giữ nó. Giống như phép hồi tị thời xưa tránh để quan lại làm việc ở quê mình: không phải vì nghi ai, mà vì không muốn ai phải bị nghi.
Áp dụng được ngay
- Giáo viên: rà danh sách lớp thêm hiện tại, đánh dấu em nào đang học chính khoá với mình, và lên kế hoạch chuyển các em trước học kỳ mới.
- Giáo viên: chép câu từ chối ở trên vào điện thoại, sửa theo giọng của mình.
- Phụ huynh: hỏi con ba câu: "Bài trên lớp con hiểu được bao nhiêu? Chỗ nào khó nhất? Con có muốn ai kèm không?" Quyết định học thêm dựa trên câu trả lời, không dựa trên nhóm Zalo.
- Ban đại diện cha mẹ: đề nghị nhà trường phổ biến quy định hiện hành về dạy thêm trong buổi họp phụ huynh đầu năm.
- Tự soát cho giáo viên: "Nếu lớp thêm của mình biến mất, cách mình dạy và ra đề ở trường có thay đổi gì không?"
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có được dạy thêm học sinh lớp mình không?
Quy định hiện hành của ngành giáo dục hạn chế chặt việc giáo viên dạy thêm có thu tiền cho chính học sinh mình đang dạy chính khoá. Quy định đã thay đổi nhiều lần, nên cần hỏi nhà trường về văn bản đang áp dụng.
Vì sao dạy thêm học sinh lớp mình bị coi là xung đột lợi ích?
Vì người chấm điểm cũng là người thu tiền từ gia đình học sinh được chấm. Dù không ai có ý xấu, điểm số, đề kiểm tra và sự chú ý trên lớp vẫn có thể nghiêng, và phụ huynh khác khó tin là công bằng.
Con không học thêm cô chủ nhiệm có bị thiệt không?
Không được phép bị thiệt, và phần lớn giáo viên chấm công bằng. Nếu thấy dấu hiệu bị ép học thêm, phụ huynh có thể trao đổi với ban giám hiệu hoặc qua ban đại diện cha mẹ.
Học thêm với giáo viên trường khác có tốt hơn không?
Về mặt công bằng thì có, vì vai trò dạy thêm và đánh giá được tách ra. Về chất lượng, điều quan trọng là người dạy hợp với con và đúng chỗ con cần.
