Người bệnh đưa phong bì cho bác sĩ phần lớn không phải để mua sai phạm, mà vì lo: lo người thân không được chăm kỹ, lo bị bỏ sót, lo mình "không biết điều". Nhân viên y tế thì theo quy định của ngành và của từng bệnh viện, nhìn chung không được nhận tiền, quà của người bệnh liên quan tới việc khám chữa. Điều nên biết là: chăm sóc tốt là quyền của người bệnh, không phải thứ phải mua, và có những cách cảm ơn không đặt ai vào thế khó.
Vì sao người nhà bệnh nhân hay chuẩn bị phong bì
Thử hình dung: bà Lan có chồng chuẩn bị mổ. Đêm trước, chị em trong nhà bàn nhau trong hành lang. Một người kể "hồi bố mổ, nhà mình có gửi, thấy bác sĩ khám kỹ lắm". Người khác bảo "không gửi thì cũng chẳng sao, nhưng gửi cho yên tâm". Cuối cùng, bà Lan cầm phong bì đi tìm bác sĩ, tay run hơn cả lúc ký giấy cam đoan.
Câu chuyện đó rất quen. Đằng sau nó có mấy lý do thật:
- Thông tin không cân bằng. Người bệnh không đánh giá được chất lượng ca mổ, chỉ thấy thái độ. Khi không đo được cái chính, người ta tìm cách "bảo hiểm" bằng thứ mình làm được.
- Lời truyền miệng. Một vài câu chuyện có thật hoặc được kể lại khiến nhiều người tin rằng ai cũng gửi, không gửi là thiệt.
- Văn hoá cảm ơn. Người Việt quen đáp lại ơn bằng quà. Bác sĩ cứu người thân mình là ơn lớn, muốn cảm ơn là chuyện tự nhiên.
- Cảm giác bất lực. Đứng ngoài phòng mổ, người nhà gần như không làm được gì. Phong bì là một việc "có thể làm" để đỡ thấy vô dụng.
Hiểu những lý do này để thấy: người đưa phong bì thường ở thế yếu. Trách họ không giải quyết được gì. Việc cần làm là giúp họ biết rằng có lối khác.
Lễ cảm ơn và khoản mua sự chú ý: chỗ khác nhau
Không phải món quà nào gửi tới bác sĩ cũng giống nhau. Chỗ khác nhau nằm ở thời điểm, mục đích và ai bị ảnh hưởng.
Phong bì đưa trước khi điều trị mang một thông điệp ngầm: "xin chăm người nhà mình hơn". Nếu bác sĩ nhận và đáp lại thật, thời gian, sự chú ý và giường bệnh, vốn có hạn, bị kéo về phía người có tiền. Người không có phong bì bị lùi lại mà không biết. Đó là lý do ngành y coi việc này là vấn đề, không chỉ là "lòng thành".
Lời cảm ơn sau khi ra viện ít tác động tới quyết định chuyên môn hơn, nhưng vẫn không hẳn vô hại: nó tạo kỳ vọng cho lần sau, cho người nhà bệnh nhân khác, và cho chính người nhận. Vì thế nhiều nơi khuyến khích cảm ơn bằng lời, thư, hoặc góp ý tích cực qua kênh chính thức thay cho tiền.
Xếp vài tình huống vào ba vùng
| Tình huống | Vùng | Vì sao |
|---|---|---|
| Viết thư cảm ơn kíp mổ, gửi qua phòng công tác xã hội của bệnh viện | Hợp lý | Không có giá trị vật chất, ghi nhận công sức công khai |
| Mang một giỏ trái cây quê lên khoa sau khi ra viện, để cả khoa cùng dùng | Vùng xám | Giá trị nhỏ, sau điều trị, nhưng tuỳ quy định từng nơi; nhân viên có thể từ chối, nên hỏi trước |
| Đưa phong bì tiền mặt cho bác sĩ đêm trước ca mổ | Tư lợi (phía người nhận nếu nhận) | Gắn với việc đang làm, có thể kéo sự chú ý khỏi người bệnh khác |
| Gửi tiền cho điều dưỡng để "được ưu tiên" thay băng, đổi giường | Tư lợi (phía người nhận nếu nhận) | Mua thứ tự trên phần của người khác |
Lưu ý: chữ "tư lợi" ở đây chỉ hành vi của người đang giữ vai trò chăm sóc mà nhận lợi riêng gắn với việc đó. Người nhà bệnh nhân không giữ vai trò ấy; họ là người bị đặt vào hoàn cảnh khó.
Phong bì làm gì với quan hệ bác sĩ – người bệnh
Quan hệ khám chữa dựa trên một điều: bác sĩ quyết định vì lợi ích sức khoẻ của người bệnh, không vì lý do nào khác. Đây là kiểu quan hệ mà kinh tế học gọi là người uỷ quyền và người đại diện: người bệnh giao phó sức khoẻ cho người có chuyên môn, và không tự kiểm tra được hết việc người đó làm.
Khi có tiền đi kèm, ba thứ bị lung lay:
- Công bằng giữa các người bệnh. Một khoa có ba mươi giường, bác sĩ có một ca trực. Ai được hỏi han kỹ hơn, ai được giải thích lâu hơn, nếu bị tiền chi phối, thì người không đưa chịu thiệt.
- Sự tự do của chính bác sĩ. Nhận rồi thì khó nói những điều không vui, như khuyên không mổ, khuyên chuyển tuyến, thừa nhận một biến chứng. Món nợ ân tình làm nặng lưỡi.
- Lòng tin chung vào nghề. Người bệnh nghĩ "không gửi thì không được chăm" sẽ nghi cả những bác sĩ chưa từng nhận. Những người làm đúng chịu tiếng chung.
Nghiên cứu về quà nhỏ trong ngành y, nhất là bài của Dana và Loewenstein năm 2003, cho thấy người nhận thường tin mình không bị ảnh hưởng trong khi hành vi vẫn bị kéo lệch. Phần này được bàn kỹ ở danh mục quà tặng của wiki; ở đây chỉ cần nhớ: "mình không bị ảnh hưởng đâu" là câu mà gần như ai nhận quà cũng nói.
Quy định nói gì, ở mức nguyên tắc
Ngành y có quy tắc ứng xử cho cán bộ, nhân viên, và mỗi bệnh viện thường có quy chế riêng về tiếp nhận quà, tiền của người bệnh. Ở mức nguyên tắc, các quy định này hướng tới mấy điểm:
- Nhân viên y tế không được gợi ý, đòi hỏi, nhận tiền hay quà liên quan tới việc khám chữa.
- Người bệnh được đối xử bình đẳng, được giải thích về tình trạng bệnh và phương án điều trị.
- Bệnh viện có kênh tiếp nhận phản ánh, góp ý, khen ngợi: đường dây nóng, hòm thư, phòng công tác xã hội hoặc phòng quản lý chất lượng.
Với cán bộ trong cơ sở công lập, Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 cũng có quy định chung về việc tặng quà, nhận quà của người có chức vụ, quyền hạn. Mức cụ thể, cách xử lý quà đã lỡ nhận, ai được nhận gì, do văn bản của ngành và quy chế từng nơi đặt ra, và thay đổi theo thời gian. Muốn biết chính xác, nên hỏi phòng công tác xã hội hoặc đọc bảng niêm yết của bệnh viện.
Nếu người bệnh thấy bị gợi ý, bị làm khó
Có trường hợp người nhà cảm thấy bị "ra hiệu", bị chậm trễ, bị nói nước đôi. Đây là chuyện khó, vì người bệnh đang cần chính những người đó. Vài nguyên tắc:
- Tách cảm giác với dữ kiện. Bác sĩ bận và cộc lời chưa chắc là đang đòi tiền. Ghi lại cụ thể: ai, lúc nào, nói gì, việc gì bị chậm.
- Hỏi thẳng về chuyên môn. "Bác sĩ cho em hỏi, mẹ em đang chờ gì, dự kiến bao giờ mổ?" Câu hỏi rõ thường nhận câu trả lời rõ.
- Dùng kênh chính thức. Đường dây nóng, trưởng khoa, phòng công tác xã hội tồn tại để giải quyết chuyện này.
- Chuyện nghiêm trọng thì hỏi người có chuyên môn pháp lý. Nếu bị ép đưa tiền rõ ràng, nên hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền về cách phản ánh và bảo vệ mình.
Với người làm trong ngành: từ chối mà không làm người nhà tổn thương
Nhiều bác sĩ, điều dưỡng kể rằng từ chối phong bì khó hơn làm thủ thuật. Người nhà đứng khóc, dúi vào túi áo, để dưới gối bệnh nhân. Từ chối cứng quá, họ lo "bác sĩ giận"; nhận thì sai nguyên tắc. Một cách nói đỡ gượng:
"Cô cứ cất đi, để lo cho chú ăn uống. Ở đây ai cũng được chăm như nhau, cô yên tâm. Có gì lo thì cô hỏi em bất cứ lúc nào."
Câu này làm ba việc: trả lại tiền, trấn an về chất lượng chăm sóc, và mở một kênh khác cho người nhà, là được hỏi. Phần lớn người đưa phong bì cần đúng điều đó: được yên tâm.
Nếu phong bì đã bị để lại, cách an toàn là làm theo quy chế của bệnh viện: báo trưởng khoa, nộp lại hoặc trả lại có người chứng kiến, ghi lại. Không giữ "tạm" trong ngăn kéo.
Áp dụng được ngay
- Trước khi nhập viện, hỏi ba câu thay vì chuẩn bị phong bì: người điều trị chính là ai, khi có chuyện thì hỏi ai, đường dây nóng của bệnh viện là số nào. Biết hỏi ai là bớt được nửa nỗi lo.
- Cảm ơn bằng lời có tên, có việc. "Cảm ơn chị điều dưỡng ca đêm thứ Ba đã thức canh bố em lúc sốt." Viết vào sổ góp ý hoặc gửi phòng công tác xã hội. Lời khen cụ thể đến tai lãnh đạo khoa có giá trị với người làm nghề hơn nhiều người nghĩ.
- Nói với người nhà trong gia đình: "Mình không gửi, nhưng mình sẽ hỏi rõ mọi thứ và ở cạnh mẹ." Chốt chung một cách làm để không ai lén đưa rồi cả nhà rối.
- Nếu là nhân viên y tế: học thuộc một câu từ chối của riêng mình, và biết trước thủ tục nộp lại quà của nơi mình làm.
- Tự soát: "Mình đưa cái này để cảm ơn, hay để người ta đối xử với nhà mình khác người khác?" Nếu là vế sau, đó là dấu hiệu nên dừng.
Câu hỏi thường gặp
Không đưa phong bì thì bác sĩ có chăm kém đi không?
Theo nguyên tắc nghề nghiệp, chăm sóc không phụ thuộc vào quà hay tiền, và phần đông nhân viên y tế làm việc đúng như vậy. Nếu thấy chậm trễ bất thường, hãy hỏi thẳng về kế hoạch điều trị và dùng kênh phản ánh của bệnh viện thay vì đoán.
Đưa phong bì cho bác sĩ sau khi ra viện có sao không?
Ít tác động tới quyết định chuyên môn hơn so với đưa trước, nhưng quy chế nhiều nơi vẫn không cho nhân viên nhận tiền của người bệnh. Cách cảm ơn ít rủi ro nhất là thư, lời khen gửi qua kênh chính thức của bệnh viện.
Bác sĩ nhận phong bì có phạm luật không?
Tuỳ vị trí, hoàn cảnh và quy định áp dụng; ngành y và từng bệnh viện đều có quy tắc riêng, người làm trong cơ sở công lập còn chịu quy định chung về nhận quà. Câu hỏi cụ thể về một vụ việc nên hỏi luật sư hoặc bộ phận pháp chế, không nên tự kết luận.
Bị gợi ý đưa tiền ở bệnh viện thì báo ai?
Trước hết là trưởng khoa, phòng công tác xã hội hoặc đường dây nóng được niêm yết tại bệnh viện. Ghi lại thời gian, người liên quan và sự việc cụ thể. Nếu bị ép rõ ràng, nên hỏi thêm luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Mang hoa quả lên khoa cảm ơn có được không?
Nhiều nơi xem món quà nhỏ, sau điều trị, cho cả khoa là chuyện nhẹ nhàng, nhưng có nơi từ chối mọi món quà. Cách tốt nhất là hỏi trước điều dưỡng trưởng, và đừng buồn nếu được từ chối.
