Phụ huynh xin điểm, xin nâng điểm thường không phải vì muốn gian, mà vì lo: lo con mất học bổng, trượt lớp chọn, bị xếp loại thấp. Nhưng điểm số là thước đo chung của cả lớp, nên nâng điểm cho một em là làm lệch thước đo của mọi em khác. Giáo viên có thể nói không với việc sửa điểm mà vẫn nói có với nỗi lo của phụ huynh: giải thích điểm, chỉ chỗ con cần cải thiện, và hướng dẫn đúng đường phúc khảo nếu có sai sót thật.
Xin điểm có nhiều mức
Không phải lời "xin" nào cũng giống nhau. Có những lời hoàn toàn chính đáng:
- Hỏi lại cách chấm: "Cô ơi, câu 3 con làm thế này sao bị trừ?" Đây là quyền của học sinh, và giáo viên giải thích được thì càng tốt.
- Báo một sai sót: cộng nhầm điểm, nhập nhầm cột, chấm sót trang. Sửa sai sót là nghĩa vụ, không phải ân huệ.
- Xin cơ hội làm lại khi con ốm, có việc gia đình đột xuất, nếu quy định của trường cho phép kiểm tra bù.
Và có những lời đi quá ranh giới:
- "Cô nâng giùm con nửa điểm, thiếu đúng nửa điểm là được học sinh giỏi."
- "Nhà em có mỗi đứa, cô thương cháu."
- "Sếp em quen thầy hiệu trưởng, chắc cô cũng biết." (áp lực qua cấp trên)
- Lời xin kèm quà, phong bì, lời hứa giúp đỡ.
Nhóm đầu đòi sự đúng. Nhóm sau đòi sự khác: được đối xử khác các học sinh còn lại.
Vì sao một nửa điểm lại là chuyện lớn
Điểm số có hai chức năng: phản hồi cho học sinh về việc học, và so sánh giữa các học sinh để xét danh hiệu, học bổng, lớp chọn, tuyển sinh. Chức năng thứ hai biến điểm thành một thứ của chung, giống như một chiếc cân dùng cho cả chợ.
Khi giáo viên nâng điểm cho một em vì lời nhờ:
- Em đứng ngay dưới ngưỡng, không có phụ huynh đi xin, bị đẩy xuống. Một suất học sinh giỏi, một suất học bổng có số lượng giới hạn.
- Chính em được nâng mất thông tin thật về việc học của mình.
- Cả lớp, nếu biết, học được bài học sai: điểm không đến từ học mà từ quan hệ.
- Giáo viên mở một cánh cửa khó đóng: năm sau sẽ có thêm phụ huynh đến xin.
Đây là xung đột lợi ích điển hình, dù giáo viên không lấy đồng nào: lợi riêng ở đây có thể là sự dễ chịu, tránh va chạm, giữ quan hệ, hay nợ một ân tình. Như đã nói trong danh mục "Tư lợi là gì": lợi ích không chỉ là tiền.
Bảng xếp vùng
| Tình huống | Vùng | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Phụ huynh hỏi vì sao con bị trừ điểm câu tự luận | Hợp lý | Giải thích theo đáp án, chỉ chỗ con cần làm khác |
| Phụ huynh báo điểm bị cộng nhầm | Hợp lý | Kiểm tra lại bài, sửa theo đúng quy trình của trường |
| Phụ huynh xin cho con kiểm tra bù vì ốm có giấy | Hợp lý đến vùng xám | Làm theo quy định kiểm tra bù; nếu trường không có, hỏi ban giám hiệu |
| Phụ huynh xin "nâng nửa điểm cho đủ ngưỡng" | Tư lợi (nếu giáo viên làm) | Từ chối, giải thích chỗ cần cải thiện |
| Lời xin kèm quà hoặc áp lực qua cấp trên | Tư lợi (nếu giáo viên làm) | Từ chối, báo ban giám hiệu để có người cùng biết |
Áp lực lên giáo viên là thật
Nói "cứ từ chối" thì dễ. Thực tế giáo viên chịu nhiều tầng áp lực:
- Quan hệ cộng đồng. Ở thị trấn nhỏ, phụ huynh có thể là hàng xóm, là người quen của gia đình giáo viên.
- Chỉ tiêu thi đua. Ở một số nơi, tỷ lệ học sinh khá giỏi được dùng để đánh giá giáo viên và trường. Khi chỉ tiêu cao, áp lực nâng điểm đến từ chính hệ thống. Nghiên cứu của Schweitzer, Ordóñez và Douma (2004) cho thấy mục tiêu khó đạt đi kèm hành vi gian dối nhiều hơn; danh mục "Vì sao người tốt vẫn trượt" bàn kỹ hơn.
- Áp lực từ trên xuống. Khi lời nhờ đến qua đồng nghiệp hoặc cấp trên, từ chối khó gấp nhiều lần.
- Thương học sinh. Giáo viên thấy em cố gắng, thấy nửa điểm thiếu đó "oan", muốn giúp.
Hiểu những áp lực này để thấy: giữ điểm số công bằng không chỉ là việc của từng giáo viên, mà cần cả nhà trường làm chỗ dựa.
Nói không thế nào để phụ huynh còn tin
Một cuộc nói chuyện tốt thường có ba phần: ghi nhận nỗi lo, giải thích rõ, chỉ đường đi tiếp.
"Em hiểu anh chị lo cho cháu, thiếu có chút xíu thật tiếc. Điểm này em chấm theo đáp án chung của tổ, em không sửa riêng được cho bạn nào. Anh chị xem bài cùng em nhé: cháu mất điểm chủ yếu ở phần lập luận. Học kỳ tới em sẽ cho cháu thêm bài luyện phần này. Nếu anh chị thấy em chấm sai chỗ nào, anh chị làm đơn phúc khảo theo quy định của trường, em sẵn sàng để người khác chấm lại."
Câu trả lời này làm được mấy việc: không gạt phụ huynh đi, không đổ lỗi, đưa bằng chứng (bài làm, đáp án), và mở đường chính thức. Điều cuối rất quan trọng: khi phụ huynh biết có kênh để kiểm tra lại, họ ít cần đến đường riêng.
Với áp lực qua cấp trên, nên trả lời bằng văn bản ngắn hoặc trao đổi có người thứ ba: "Em xin báo thầy hiệu trưởng: phụ huynh em … có đề nghị nâng điểm môn … Em giữ nguyên điểm theo đáp án, có bài làm kèm theo." Ghi lại để cả hai bên được bảo vệ.
Nhà trường làm gì để giáo viên đỡ một mình
- Có quy trình phúc khảo rõ, công khai cho phụ huynh từ đầu năm.
- Đáp án, thang điểm thống nhất theo tổ, để giáo viên có chỗ dựa khi bị hỏi.
- Không đặt chỉ tiêu tỷ lệ khá giỏi đến mức tạo áp lực nâng điểm.
- Lãnh đạo nhà trường đứng ra nhận những cuộc nói chuyện khó, thay vì đẩy giáo viên tự xử.
Áp dụng được ngay
- Giáo viên: lưu bài kiểm tra quan trọng đến hết học kỳ, có đáp án đi kèm, để giải thích khi cần.
- Giáo viên: chép câu nói mẫu ở trên vào sổ tay, tập nói cho quen trước mùa tổng kết.
- Phụ huynh: trước khi gặp cô, đọc bài của con, ghi ra câu hỏi cụ thể "câu nào, vì sao bị trừ", thay vì xin chung chung.
- Phụ huynh: tự hỏi "nếu nhà khác xin được nâng điểm cho con họ vượt con mình, mình nghĩ sao?"
- Ban giám hiệu: đưa quy trình phúc khảo vào tài liệu gửi phụ huynh đầu năm học.
Câu hỏi thường gặp
Phụ huynh có được xin giáo viên chấm lại bài không?
Có, nếu thấy có sai sót hoặc chưa hiểu cách chấm. Cách đúng là hỏi giáo viên để được giải thích, rồi làm đơn phúc khảo theo quy định của trường nếu vẫn thấy chưa đúng.
Giáo viên nâng điểm cho học sinh có sao không?
Sửa điểm khi có sai sót là đúng. Nâng điểm vì lời nhờ, quà hay quan hệ làm lệch thước đo chung của cả lớp và là xung đột lợi ích; tuỳ mức độ, việc này có thể vi phạm quy chế đánh giá của ngành và của trường.
Từ chối phụ huynh xin điểm thế nào cho khéo?
Ghi nhận nỗi lo của phụ huynh, giải thích bằng bài làm và đáp án, chỉ chỗ học sinh cần cải thiện, và hướng dẫn đường phúc khảo chính thức. Như vậy phụ huynh không thấy bị gạt đi.
Bị cấp trên nhờ nâng điểm cho con người quen thì làm sao?
Nên trả lời có văn bản hoặc có người thứ ba, nêu rõ điểm được chấm theo đáp án và kèm bài làm. Nếu áp lực kéo dài hoặc bị trù dập, có thể hỏi công đoàn hoặc luật sư.
