Khi nhà trường, giáo viên hay ban đại diện cha mẹ chọn sách tham khảo, đồng phục, đồ dùng học tập cho cả lớp, cả trường, người chọn đang quyết thay cho hàng trăm gia đình. Nếu người chọn nhận hoa hồng, chiết khấu riêng hay quà từ nhà cung cấp, hoặc chọn cửa hàng của người nhà mà không nói ra, đó là xung đột lợi ích: phụ huynh trả tiền, người khác hưởng phần. Nguyên tắc gọn: tự nguyện, công khai, có lựa chọn, và mọi khoản chiết khấu phải đi về cho học sinh chứ không vào túi người chọn.
Vì sao mua sắm trong trường học dễ sinh chuyện
Đầu năm học nào cũng có một danh sách: đồng phục, áo thể dục, cặp, vở, sách tham khảo, bộ đồ dùng mỹ thuật. Mấy đặc điểm làm việc mua sắm này nhạy cảm:
- Số lượng lớn. Một trường vài trăm học sinh là một đơn hàng đáng kể. Nhà cung cấp sẵn sàng "cảm ơn" người quyết định.
- Người trả tiền không phải người chọn. Phụ huynh trả, nhà trường hoặc giáo viên chọn. Đây đúng là kiểu quan hệ người uỷ quyền – người đại diện.
- Phụ huynh khó nói không. Không ai muốn con mặc đồng phục khác bạn, hay thiếu cuốn sách cô dặn.
- Giá khó so. Đồng phục in logo trường chỉ một nơi may. Sách tham khảo có cả trăm đầu sách, phụ huynh không biết cuốn nào cần thật.
Những dạng hoa hồng trong trường học
Chiết khấu riêng cho người chọn
Nhà sách hay xưởng may trả lại một phần trăm cho người đã chọn họ. Nếu khoản này đi về quỹ lớp, ghi rõ, dùng cho học sinh, đó là chiết khấu thương mại công khai. Nếu nó đi vào túi người chọn, đó là "lại quả". Danh mục xung đột lợi ích ở công sở có bài riêng về lại quả; ở đây chỉ cần nhớ chỗ khác nhau là tiền đi về đâu và ai biết.
Sách tham khảo "bắt buộc ngầm"
Giáo viên giới thiệu một bộ sách tham khảo, rồi dùng bài trong sách đó làm bài tập về nhà, bài kiểm tra. Học sinh không mua coi như không làm được bài. Nếu giáo viên có hưởng lợi từ việc bán sách (chiết khấu, là đồng tác giả, người nhà làm đại lý), đây là xung đột lợi ích rõ.
Đồng phục may ở một nơi chỉ định
Trường chọn một xưởng may đồng phục là chuyện bình thường, vì cần thống nhất mẫu. Câu hỏi là: xưởng được chọn thế nào, có so giá không, giá có công khai không, người chọn có quan hệ gì với xưởng không.
Ban đại diện mua đồ dùng từ cửa hàng nhà mình
Thử hình dung: chị Ngân trong ban đại diện lớp 3 có tiệm văn phòng phẩm. Chị đề nghị cả lớp mua bộ đồ dùng ở tiệm mình "cho tiện, chị lấy giá gốc". Có thể chị lấy giá rẻ thật. Nhưng nếu chị không nói rõ tiệm là của mình, không có báo giá so sánh, phụ huynh khác không có cách nào biết.
Bảng xếp vùng
| Tình huống | Vùng | Vì sao |
|---|---|---|
| Trường công bố mẫu đồng phục, cho phụ huynh tự may ở đâu cũng được | Hợp lý | Có lựa chọn, không ai hưởng phần |
| Trường chọn xưởng may qua so sánh vài báo giá, công khai giá cho phụ huynh | Hợp lý | Có quy trình, người trả tiền được biết |
| Giáo viên giới thiệu danh sách sách tham khảo, ghi rõ không bắt buộc | Hợp lý | Phụ huynh tự quyết |
| Thành viên ban đại diện bán hàng từ tiệm nhà mình cho lớp, có nói rõ và có báo giá so sánh | Vùng xám | Đã khai, nhưng nên để người khác trong ban quyết |
| Nhà sách trả chiết khấu, khoản này nhập quỹ lớp và báo cáo | Vùng xám đến hợp lý | Tiền về cho học sinh, có ghi chép |
| Giáo viên nhận phần trăm cho mỗi cuốn sách học sinh mua | Tư lợi | Lợi riêng gắn vào việc giao bài, phụ huynh không biết |
| Bài kiểm tra lấy từ sách tham khảo mà giáo viên hưởng lợi khi bán | Tư lợi | Dùng vai trò đánh giá để ép mua |
Quy định ở mức nguyên tắc
Ngành giáo dục có quy định về sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, các khoản thu và việc vận động phụ huynh mua sắm. Nguyên tắc chung là: không bắt buộc học sinh mua tài liệu tham khảo; các khoản mua sắm qua nhà trường phải tự nguyện, công khai; ban đại diện cha mẹ không được ép buộc đóng góp. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và theo địa phương; phụ huynh và giáo viên nên hỏi nhà trường văn bản đang áp dụng.
Với trường công lập, việc mua sắm bằng tiền ngân sách còn chịu pháp luật về đấu thầu, như Luật Đấu thầu 2023, ở mức nguyên tắc là cạnh tranh, công bằng, minh bạch. Phần lớn chuyện đồng phục, sách tham khảo do phụ huynh tự trả thì không đi qua đấu thầu, nên càng cần những nguyên tắc tự giữ.
Giữ cho việc chọn đồ được sạch
Với nhà trường và ban đại diện, mấy thói quen dưới đây không tốn kém mà giữ được lòng tin:
- Ít nhất hai, ba báo giá cho món mua chung, lưu lại và cho phụ huynh xem khi hỏi.
- Người có quan hệ với nhà cung cấp nói ra và không tham gia quyết định. Cách khai báo được bàn kỹ ở danh mục khai báo và minh bạch.
- Mọi khoản chiết khấu ghi vào hoá đơn hoặc nhập quỹ lớp, không nhận tiền mặt riêng.
- Luôn có lựa chọn "tự mua" cho món không cần đồng bộ, như vở, bút, cặp.
- Không dùng sách tham khảo làm bài kiểm tra; bài kiểm tra dựa trên chương trình chính khoá.
Phụ huynh nên hỏi gì
- "Món này bắt buộc hay tự nguyện ạ? Nhà em tự mua ở ngoài được không?"
- "Giá này đã so với nơi khác chưa ạ?"
- "Chiết khấu nếu có thì đi đâu ạ?"
- "Cuốn sách tham khảo này con cần dùng thế nào, có cuốn tương đương không?"
Hỏi lịch sự, hỏi trong nhóm chung thay vì nhắn riêng, để câu trả lời đến với mọi phụ huynh. Đa số người làm ban đại diện là người tốt bụng, bỏ công sức không lương; những câu hỏi rõ ràng giúp chính họ tránh bị nghi oan.
Áp dụng được ngay
- Ban đại diện: lập bảng một trang cho mỗi món mua chung: tên món, ba báo giá, nơi được chọn, lý do, ai có quan hệ với nơi nào.
- Giáo viên: rà danh sách sách tham khảo đã giới thiệu, ghi rõ "không bắt buộc" và bỏ những cuốn mình có lợi ích riêng.
- Thành viên ban có tiệm riêng: nói một câu trong nhóm "Tiệm này là của nhà em, em xin không quyết phần này", rồi để người khác chọn.
- Phụ huynh: giữ hoá đơn, biên nhận các khoản mua qua lớp trong một bìa riêng.
- Tự soát cho người chọn: "Nếu mọi phụ huynh biết hết các quan hệ của mình với nhà cung cấp này, mình có ngại không?"
Câu hỏi thường gặp
Trường bắt mua sách tham khảo có đúng không?
Theo nguyên tắc chung của ngành giáo dục, tài liệu tham khảo không được bắt buộc học sinh mua. Phụ huynh có thể hỏi nhà trường về quy định đang áp dụng nếu thấy bị ép mua.
Giáo viên ăn hoa hồng sách tham khảo là gì?
Là khi giáo viên nhận phần trăm hoặc lợi ích từ việc học sinh mua một bộ sách mình giới thiệu. Đây là xung đột lợi ích vì người giao bài, chấm bài cũng là người hưởng lợi từ việc bán sách.
Có bắt buộc may đồng phục ở nơi trường chỉ định không?
Tuỳ quy định từng trường; nhiều nơi cho phụ huynh tự may theo mẫu. Nếu phải may ở một nơi, phụ huynh có quyền hỏi nơi đó được chọn thế nào và giá có được so sánh không.
Ban đại diện cha mẹ mua đồ từ cửa hàng của thành viên có sai không?
Không tự động sai nếu thành viên đó nói rõ, có báo giá so sánh và để người khác quyết định. Sai khi giấu quan hệ và tự quyết chọn tiệm nhà mình.
