"Tham thì thâm" và những câu tục ngữ răn lòng tham của người Việt

"Tham thì thâm" là tục ngữ răn rằng lòng tham thường đem lại thiệt hại cho chính người tham: được chút lợi trước mắt mà chuốc lấy mất mát lớn hơn. Cùng nhóm có "tham bát bỏ mâm", "được voi đòi tiên", "tham vàng bỏ ngãi", và truyện cổ tích Cây khế với người anh may túi quá to. Điểm chung của các câu này rất hợp với chuyện tư lợi hôm nay: thứ bị mất thường không phải tiền, mà là lòng tin, là chỗ đứng, là quan hệ.

"Thâm" nghĩa là gì

"Thâm" trong tiếng Việt chỉ màu sẫm, bầm, như da bị thâm tím sau cú va. Nói "tham thì thâm" là nói người tham sẽ bị "bầm dập", chịu thiệt. Câu tục ngữ chơi chữ bằng âm: "tham" và "thâm" gần nhau như hai mặt của một đồng xu, như thể cái này kéo theo cái kia. Cách nói ngắn và vần làm câu này dễ nhớ đến mức trẻ con cũng thuộc.

Người xưa không nói tham là tội lớn nhất. Họ nói tham là dại: người tham tưởng mình được, mà thật ra là thiệt. Cách răn này thực tế hơn giảng đạo đức, vì nó nói bằng chính ngôn ngữ của người đang muốn lợi.

Những câu cùng họ

Câu "tham vàng bỏ ngãi" đáng chú ý cho chuyện của wiki này: nó nói thẳng phép đổi chác giữa lợi và nghĩa. Người nhận "lại quả" của nhà cung cấp mà phụ lòng công ty, người giữ quỹ họ ưu ái nhà thầu quen mà phụ lòng cả họ — đều là đổi ngãi lấy vàng.

Cây khế: bài học về cái túi ba gang

Truyện cổ tích Cây khế là truyện dạy chuyện lòng tham quen thuộc nhất với trẻ em Việt. Người em hiền lành chỉ được chia cây khế. Có con chim lạ đến ăn khế, hứa "ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng". Người em may túi đúng ba gang, lấy vừa đủ, trở nên khá giả. Người anh tham lam đổi gia tài lấy cây khế, may túi to hơn nhiều, nhồi vàng thật nặng, khiến chim không bay nổi, rơi xuống biển.

Truyện có nhiều dị bản ở các vùng, nhưng chi tiết "túi ba gang" luôn ở đó. Đó là hình ảnh rất đẹp cho chuyện biết đủ: người được giao một việc, một quyền, cũng có một "cái túi" — phần công, phần lương, phần lợi chính đáng của vai trò. May túi to hơn, tức là lấy thêm từ việc chung, thì chim không bay nổi nữa.

Vì sao lòng tham không biết đủ

Tâm lý học có một khái niệm giải thích vì sao "được voi đòi tiên": thích nghi khoái lạc (hedonic adaptation). Philip Brickman và Donald Campbell (1971) dùng hình ảnh "máy chạy bộ khoái lạc": khi được thêm một thứ tốt, ta vui một thời gian, rồi quen dần và quay lại mức cảm xúc cũ. Muốn có lại cảm giác vui đó, ta cần thêm nữa.

Áp vào chuyện tư lợi: khoản "cảm ơn" đầu tiên làm người nhận vui. Đến khoản thứ mười, nó đã thành chuyện thường, thậm chí thành kỳ vọng — nhà cung cấp nào không gửi thì bị coi là "không biết điều". Lòng tham không đáy không phải vì người đó đặc biệt xấu, mà vì cảm giác "đủ" luôn bị đẩy lên.

Cái "thâm" trong tư lợi đời thường

Tục ngữ nói tham thì thâm, nhưng thâm ở đâu? Trong chuyện tư lợi, cái giá thường đến chậm và đến từ chỗ không ngờ:

• Mất lòng tin. Một lần lộ chuyện nhận lại quả, mọi quyết định trước đó của người đó đều bị nghi, kể cả quyết định đúng.
• Mất chỗ đứng. Người giữ quỹ bị phát hiện ăn chênh mất vai trò, và khó được giao việc chung lần nữa.
• Mất quan hệ. Người thân, bạn bè bị kéo vào chuyện tư lợi thường là người chịu tổn thương lâu nhất.
• Bị trói. Người đã nhận thì phải trả: phải ưu ái, phải im lặng, phải che. Món nợ riêng làm mất tự do trong việc chung.
• Rắc rối pháp lý. Một số hành vi có thể thành vụ việc theo pháp luật hiện hành. Khi có nguy cơ đó, nên hỏi luật sư hoặc bộ phận pháp chế.

Đây chính là "tham bát bỏ mâm": cái bát là khoản lợi riêng, cái mâm là sự nghiệp, uy tín và các mối quan hệ lâu dài.

Biết đủ không phải là không muốn gì

Câu răn lòng tham không bảo ta đừng muốn. Muốn được trả lương cao hơn, muốn làm ăn khá hơn, muốn được thưởng xứng công — đều chính đáng. Thứ tục ngữ răn là muốn bằng cách lấy phần không phải của mình. Phân biệt:

• Muốn lương cao hơn → đề nghị tăng lương, đổi việc. Hợp lý.
• Muốn lời nhiều hơn trong cửa hàng của mình → bán tốt hơn, giảm chi phí. Hợp lý.
• Muốn thêm thu nhập khi đang phụ trách mua hàng → nhận khoản riêng từ nhà cung cấp. Tư lợi.
• Muốn được nhiều hơn khi đang chia phần chung → tự chia phần to cho mình. Tư lợi.

Một nhóm cũng có thể giúp các thành viên "biết đủ" bằng cách nói trước điểm dừng. Ví dụ, nhóm đi chung thống nhất từ đầu rằng người tổ chức được tính bao nhiêu công, thay vì để người đó tự tính sau. Ban phụ huynh ghi rõ quỹ lớp không chi cho việc gì. Khi "cái túi" đã được may sẵn kích cỡ và cả nhóm cùng biết, không ai phải đứng một mình trước câu hỏi lấy thêm hay thôi. Người xưa dặn nhau bằng tục ngữ; nhóm nhỏ hôm nay có thể dặn nhau bằng vài dòng quy tắc viết ra từ lúc chưa ai có lợi gì để mất.

Áp dụng được ngay

1. Đo "cái túi ba gang" của vai trò mình. Viết ra những gì mình được hưởng chính đáng từ vai trò: lương, thưởng, phụ cấp, quyền lợi đã công bố. Thứ gì ngoài danh sách đó đến tay mình nhờ vai trò, hãy cân nhắc khai báo.
2. Nhận ra máy chạy bộ. Nếu thấy một khoản lợi trước kia làm mình ngại, giờ đã thành bình thường, đó là dấu hiệu mình đang chạy trên máy. Dừng lại ở khoản kế tiếp.
3. Dùng câu tục ngữ để nói không. Câu mẫu, nhẹ mà rõ: "Ông bà mình dặn tham thì thâm, anh cho em xin không nhận khoản này."
4. Đổi mong muốn thành đề nghị. Nếu thấy mình thiệt, viết một đề nghị chính thức về lương, thưởng, phân chia, gửi người có quyền quyết.