Xét học bổng, giải thưởng, tuyển chọn: khi người chấm quen người dự

Khi người chấm học bổng, giải thưởng hay vòng tuyển chọn quen biết một người dự, cách xử lý chuẩn là nói ra trước khi chấm và không chấm hồ sơ đó, để hội đồng giao cho người khác hoặc tính điểm không có phần của mình. Quen biết không phải tội, và trong cộng đồng nhỏ thì gần như không tránh được. Điều làm hỏng một cuộc xét là người chấm giữ im lặng rồi tự tin rằng mình vẫn công bằng.

Những cuộc xét nào hay gặp chuyện này

Không chỉ học bổng lớn mới có xung đột lợi ích. Nó xuất hiện ở rất nhiều cuộc xét chọn đời thường trong trường học và cộng đồng:

• học bổng của trường, của hội khuyến học dòng họ, của quỹ địa phương;
• giải thưởng cuộc thi vẽ, viết, khoa học kỹ thuật cấp trường, cấp tỉnh;
• tuyển chọn vào đội tuyển, đội văn nghệ, đội thể thao;
• chọn học sinh đi giao lưu, trại hè, chương trình trao đổi;
• bình bầu danh hiệu, khen thưởng cuối năm.

Mọi cuộc xét này có chung một điểm: suất có hạn, người chấm có quyền phán đoán, và tiêu chí thường có phần cảm tính (bài luận, phỏng vấn, năng khiếu). Chỗ cảm tính chính là chỗ quen biết dễ len vào.

Quen biết len vào bằng những đường nào

Thường không có ai "chấm thiên vị" một cách cố ý. Ảnh hưởng xảy ra nhẹ hơn và khó thấy hơn:

1. Đọc với thiện cảm. Bài luận của em mình biết hoàn cảnh nghe cảm động hơn, vì mình bổ sung những gì không viết ra.
2. Diễn giải theo hướng có lợi. Hồ sơ thiếu một giấy tờ: với người lạ thì "không đủ điều kiện", với người quen thì "chắc quên, cho bổ sung".
3. Nói tốt trong hội đồng. Một câu "em này em biết, chăm lắm" có thể nghiêng cả buổi thảo luận.
4. Chấm khắt khe ngược. Có người sợ bị nghi nên chấm người quen thấp hơn mức xứng đáng. Đây cũng là một dạng lệch, và người chịu thiệt là thí sinh.

Tâm lý học gọi khuynh hướng chung này là thiên vị có lợi cho mình hay cho nhóm mình: Babcock và Loewenstein (1997) cho thấy trong thương lượng, mỗi bên thật lòng thấy phương án công bằng nghiêng về phía mình. Người chấm cũng vậy: họ thật lòng tin mình công bằng. Danh mục "Vì sao người tốt vẫn trượt" đi sâu vào hiện tượng này.

Mức quen biết nào cần nói ra

Không phải ai cũng phải rút lui vì từng gặp thí sinh một lần. Bảng gợi ý dưới đây dùng cho các cuộc xét trong trường và cộng đồng; quỹ học bổng và cuộc thi lớn thường có quy chế riêng.

Rút lui đúng cách trong một hội đồng nhỏ

Thử hình dung: hội khuyến học của một dòng họ xét mười suất học bổng cho con cháu. Hội đồng năm người, ai cũng có cháu nội, cháu ngoại trong danh sách. Rút hết thì không còn ai chấm. Đây là tình huống rất phổ biến, và có cách làm:

• Công khai bảng quan hệ ngay từ đầu. Mỗi người ghi ra mình có quan hệ gần với hồ sơ nào. Cả hội đồng cùng thấy.
• Người có quan hệ không chấm, không bàn hồ sơ đó. Khi đến hồ sơ có cháu mình, người đó ra ngoài hoặc ngồi im, không cho điểm.
• Tính điểm trung bình của những người còn lại. Mỗi hồ sơ được chấm bởi những người không có quan hệ.
• Thêm người ngoài nếu thiếu. Mời một thầy cô giáo đã nghỉ hưu, một người ở họ khác, ngồi chấm cùng.
• Tiêu chí viết sẵn. Điểm học tập, hoàn cảnh, hoạt động, mỗi mục bao nhiêu điểm, quyết từ trước khi xem hồ sơ.

Nguyên tắc chung về khai báo và rút lui được bàn kỹ ở danh mục khai báo và minh bạch; ở đây chỉ áp vào chuyện xét chọn.

Thư giới thiệu và "lời nói giúp"

Thư giới thiệu là một phần chính thức của nhiều hồ sơ học bổng. Người viết thư nói về người mình biết; đó là việc đúng. Nhưng thư giới thiệu khác với "lời nói giúp" ở mấy điểm:

• Thư giới thiệu có tên người viết, đi kèm hồ sơ, hội đồng biết rõ và cân nhắc.
• Lời nói giúp đi qua đường riêng: một cuộc điện thoại cho thành viên hội đồng, một câu nhắn "để ý giùm cháu".
• Thư giới thiệu nói về năng lực và phẩm chất của người được giới thiệu. Lời nói giúp thường nói về quan hệ: "con nhà anh A", "cháu bà B".

Thành viên hội đồng nhận được lời nói giúp nên báo lại cho cả hội đồng. Vừa giữ công bằng, vừa khiến người nhờ lần sau không nhờ nữa.

Khi chính mình là người dự xét

Người dự xét, hoặc phụ huynh của người dự, cũng có phần trong việc giữ cuộc xét sạch:

• Không nhờ người quen trong hội đồng "nói giúp".
• Nếu biết người chấm có quan hệ với mình, có thể đề nghị họ báo với hội đồng. Điều này bảo vệ chính kết quả của mình: đỗ thì không ai nghi.
• Khai hồ sơ đúng sự thật. Hồ sơ đẹp lên nhờ "sửa" sẽ làm hỏng cả kết quả khi bị phát hiện.

Công bố kết quả cũng là một phần của công bằng

Cuộc xét nhỏ thường công bố tên người được chọn mà không nói vì sao. Điều đó dễ sinh nghi ngờ, nhất là khi người được chọn có quan hệ với người trong hội đồng. Công bố kèm tiêu chí, kèm danh sách hội đồng, kèm ghi chú "thành viên X không chấm hồ sơ Y vì có quan hệ họ hàng" là cách đơn giản để mọi người yên tâm. Minh bạch không làm ai mất mặt; im lặng mới làm.

Áp dụng được ngay

1. Trưởng hội đồng: trước buổi chấm, gửi mỗi thành viên danh sách thí sinh kèm một cột "quan hệ của mình với người này" để điền.
2. Thành viên hội đồng: câu báo mẫu: "Em xin báo: hồ sơ số 7 là cháu ngoại em. Em xin không chấm và không bàn hồ sơ này."
3. Hội đồng: viết tiêu chí và thang điểm ra giấy trước khi mở hồ sơ.
4. Phụ huynh: nếu được người quen trong hội đồng hứa "để ý giùm", từ chối nhẹ: "Anh cứ chấm như các cháu khác, cháu được thì mới vui."
5. Tự soát cho người chấm: "Nếu đổi tên trên hồ sơ này thành tên một người lạ, mình có chấm khác không?"