Khi có con, cháu, người thân dự một kỳ thi, người ra đề, coi thi, chấm thi hay nhập điểm của kỳ thi đó nên báo trước và rút khỏi những phần việc có thể chạm tới bài của người thân. Không phải vì ai cũng sẽ gian, mà vì không ai, kể cả chính mình, có thể chứng minh mình hoàn toàn không bị ảnh hưởng. Quy chế thi của ngành giáo dục ở các cấp nhìn chung đều có nguyên tắc này; với kỳ thi trong trường, lớp, nên tự áp dụng cùng tinh thần.
Vì sao kỳ thi là nơi xung đột lợi ích "nặng ký" nhất trong trường học
Một bài kiểm tra mười lăm phút sai một điểm có thể sửa. Một kỳ thi chuyển cấp, thi chọn học sinh giỏi, thi tuyển vào lớp chuyên thì quyết định chỗ học của nhiều năm. Và đó là cuộc chia một thứ có hạn: số chỗ, số giải, số suất. Thêm một điểm cho người này là bớt một cơ hội của người khác.
Trong kỳ thi, có nhiều vai trò được giao trọn lòng tin:
- Người ra đề biết trước nội dung.
- Người coi thi quyết định phòng thi nghiêm hay lỏng.
- Người chấm quyết định điểm với những câu tự luận có độ co giãn.
- Người nhập điểm, làm phách nắm mối nối giữa bài thi và tên thí sinh.
- Người phúc khảo có quyền sửa kết quả.
Mỗi vai trò trên, nếu người giữ nó có người thân trong danh sách thí sinh, là một xung đột lợi ích. Có thể nó chưa từng chi phối ai (tiềm ẩn), nhưng nó luôn bị người khác nhìn nhận. Và trong thi cử, lòng tin của thí sinh khác chính là giá trị của tấm bằng.
Nguyên tắc rút lui: rút khỏi đâu, rút như thế nào
Rút lui không có nghĩa là nghỉ cả kỳ thi. Nó có nghĩa là đứng ngoài đúng chỗ mà quan hệ của mình có thể tác động. Bảng dưới đây gợi ý cho một kỳ thi trong trường, lớp hoặc cuộc thi cấp cơ sở; kỳ thi cấp lớn hơn có quy chế riêng chặt chẽ hơn.
| Vai trò | Có người thân dự thi thì | Lý do |
|---|---|---|
| Ra đề | Không tham gia ra đề, phản biện đề, in sao đề của khối người thân dự thi | Biết trước đề là lợi thế không sửa được |
| Coi thi | Không coi phòng có người thân; nhiều quy chế yêu cầu báo trước để bố trí | Tránh ưu ái hoặc bị nghi ưu ái |
| Chấm thi | Không chấm môn, khối người thân dự; nếu bài đã rọc phách, vẫn nên báo | Có thể nhận ra chữ viết, cách làm bài |
| Làm phách, nhập điểm | Không giữ khâu nối tên – bài của khối người thân dự | Đây là khâu dễ sai lệch mà khó phát hiện |
| Phúc khảo | Không tham gia phúc khảo bài liên quan | Quyền sửa điểm là quyền nặng nhất |
Ai là "người thân" cũng cần rõ: thường gồm vợ, chồng, con, anh chị em ruột, cháu ruột; quy chế mỗi kỳ thi có thể định nghĩa rộng hơn. Khi không chắc, cứ báo. Báo thừa chẳng hại ai.
Giữ bí mật đề: không chỉ là chuyện không nói
Bí mật đề bị lộ hiếm khi theo kiểu đưa nguyên tờ đề. Thường nó rò ra qua những đường rất đời thường:
- Bố là người ra đề, ở nhà nhắc con "ôn kỹ phần hình không gian nhé" trong tuần ra đề.
- Cô giáo ra đề ôn cho lớp mình "trúng" dạng bài sẽ thi, vì chính cô vừa ra đề.
- Bản nháp đề để trên máy tính ở nhà, máy dùng chung với con.
- Kể chuyện với đồng nghiệp trong phòng giáo viên rằng "năm nay đề khó phần cuối".
Không cái nào trong số đó có ý gian. Nhưng mỗi cái đều chuyển một chút thông tin cho một nhóm thí sinh. Đây là ví dụ rõ của cái mà Bazerman và Tenbrunsel gọi là phai nhạt đạo đức: khía cạnh đạo đức mờ dần, chỉ còn thấy đó là chuyện nhà, chuyện nghề. Cách chặn hiệu quả nhất là quy tắc cứng: ai ra đề khối nào thì trong thời gian đó không ôn tập, không dạy thêm, không nói về nội dung khối đó, và giữ tài liệu ở nơi riêng.
Một tình huống giả định: cô Thảo và kỳ thi chọn đội tuyển
Thử hình dung: cô Thảo dạy Văn, được phân công ra đề kỳ thi chọn đội tuyển của trường. Đến khi xem danh sách, cô thấy cháu gái mình, con của chị ruột, đăng ký dự thi. Đề cô đã soạn xong một nửa.
Cô có ba cách:
- Im lặng, soạn tiếp, tự nhủ sẽ công bằng. Có thể cô công bằng thật. Nhưng nếu cháu đỗ, sẽ luôn có người thắc mắc, và cô không có gì để chứng minh.
- Bảo cháu rút đơn. Công bằng với các em khác, nhưng không công bằng với cháu: em có quyền thi như mọi học sinh.
- Báo tổ trưởng, xin rút khỏi việc ra đề, giao lại bản đã soạn để người khác thay hoặc huỷ. Cháu vẫn thi, cô vẫn làm việc khác của kỳ thi, và mọi người biết rõ chuyện gì đã diễn ra.
Cách thứ ba tốn công nhất cho tổ chuyên môn, nhưng là cách duy nhất bảo vệ được cả ba bên: các thí sinh khác, cháu của cô, và chính cô. Nếu cháu đỗ, không ai nói được gì.
Những câu tự biện minh hay gặp
- "Rọc phách rồi, mình đâu biết bài nào của cháu." Người chấm lâu năm vẫn có thể nhận ra chữ viết hoặc lối làm bài của học sinh mình dạy. Hơn nữa, người khác không biết là mình không biết.
- "Trường nhỏ, ai cũng là họ hàng, rút hết thì lấy ai làm." Đây là khó khăn thật ở trường vùng sâu. Giải pháp là trao đổi chéo giữa các trường, hoặc ít nhất ghi lại công khai ai có quan hệ với ai.
- "Cháu nó giỏi sẵn, cần gì mình giúp." Chính vì cháu giỏi, cháu xứng đáng có một kết quả không ai nghi ngờ.
Áp dụng được ngay
- Trước mỗi kỳ thi: giáo viên đọc danh sách thí sinh của khối mình phụ trách, đánh dấu người thân, báo tổ trưởng bằng tin nhắn hoặc văn bản ngắn.
- Câu báo mẫu: "Em xin báo: cháu ruột em, tên…, lớp…, dự thi môn Văn khối 9. Em xin không tham gia ra đề, coi thi phòng cháu và chấm bài khối này."
- Tổ trưởng: lập một bảng phân công có cột "quan hệ đã báo" để cả tổ cùng thấy.
- Người ra đề: trong thời gian ra đề, tạm dừng dạy ôn cho khối đó, giữ tài liệu ở thiết bị riêng có mật khẩu.
- Tự soát: "Nếu một phụ huynh có con trượt hỏi mình về kỳ thi này, mình có giải thích được mọi phần việc mình đã làm không?"
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có con dự thi thì có được coi thi, chấm thi không?
Quy chế các kỳ thi lớn thường yêu cầu người có người thân dự thi không tham gia những khâu liên quan, như ra đề, coi phòng hoặc chấm bài của khối đó. Với kỳ thi trong trường, nên tự báo và rút khỏi phần việc có thể chạm tới bài người thân.
Rút lui khi chấm thi là gì?
Là tự đứng ngoài phần việc mà quan hệ riêng có thể ảnh hưởng, và báo cho người phụ trách biết lý do. Nó không có nghĩa là người đó có lỗi; đó là cách giữ lòng tin cho cả kỳ thi.
Đã rọc phách thì giáo viên chấm bài người thân có sao không?
Rọc phách giảm rủi ro nhưng không loại hết, vì người chấm có thể nhận ra chữ viết hoặc cách làm bài. Quan trọng hơn, người khác không kiểm chứng được, nên vẫn nên báo và tránh.
Người ra đề có được ôn tập cho học sinh không?
Trong thời gian ra đề, người ra đề nên tạm dừng ôn tập cho khối đang ra đề, vì rất dễ vô tình lộ dạng bài. Đây là nguyên tắc giữ bí mật đề mà nhiều quy chế thi đều nhấn mạnh.
